04. Bước đầu hành thiền

Giớithiệu: Bà Sarah Lim là một Phật tử gốc Singapore, hiện đangsinh sống tại Úc và có nhiều đóng góp tích cực trong cácsinh hoạt Phật giáo. Bài này được trích dịch từ một bàipháp thoại của Bà tại thành phố Perth, Tây Úc, vào tháng9 năm 2002.

Quakinh nghiệm cá nhân cũng như qua các trao đổi với các bạnthiền sinh khác, tôi nghĩ rằng chúng ta cần có một chươngtrình hành thiền tại nhà, sắp đặt rõ ràng tuần tự từngbước.

Nơichốn

Trướctiên, cần phải có một chỗ thích hợp cho việc thực tậphằng ngày, để khỏi bị làm phiền trong lúc tập. Nơi hànhthiền cần phải yên tĩnh và thoáng mát. Nếu có được mộtphòng nhỏ dành riêng cho việc hành thiền thì thật là tốt.Khi xây nhà, chúng tôi thiết kế một phòng ăn dành để đãikhách, đặt kế cạnh phòng tiếp khách, theo mô hình nhà cửacủa dân chúng địa phương. Nhưng khi dọn về ở, chúng tôithấy rằng mình cũng ít khi tiếp khách, không còn thích lốisống ồn ào, thù tiếp khách khứa nữa. Vì thế, chúng tôiquyết định biến đổi phòng đó thành một nơi để thờphượng và hành thiền.

Trongphòng thiền, chúng tôi không trang hoàng bày biện rườm rà.Đơn giản chỉ có một bàn thờ nhỏ với tượng Phật. Chungquanh tường là các kệ sách nhỏ để lưu các bộ kinh điểnvà tài liệu tham khảo Phật giáo. Trên sàn nhà là một tấmthảm, nơi chúng tôi quỳ lễ bái, tụng kinh, và ngồi hànhthiền. Tôi dùng một tủ thấp, có chiều cao khoảng 80 cm,để làm bàn thờ. Trên đó, chúng tôi kê thêm một bục gỗnhỏ để đặt tượng Phật. Đây là tượng Phật bằng hợpkim đồng thau màu vàng, cao khoảng 30 cm, thỉnh từ Thái Lan.Tôi cũng đặt thêm một lư hương nhỏ và một cặp nến điện,mua ở khu thương xá Á Đông. Thỉnh thoảng, vào các dịp lễ,chúng tôi đặt thêm một lọ hoa tươi. Tôi thích bố trí nhưthế, đơn giản nhưng trang nghiêm. Bàn thờ có độ cao vừatầm nhìn khi chúng tôi quỳ lạy hay ngồi hành thiền, đểcó thể chiêm ngắm tượng Phật, và cảm thấy gần gũi vớiĐức Bổn Sư.

Thậtra, nơi hành thiền không cần phải đặc biệt. Điều quantrọng là chúng ta nên tạo lập một chỗ nhất định và thờigian hành thiền cố định, để có được một thói quen đúnggiờ, đúng nơi. Thêm vào đó, trước khi hành thiền, đểtránh các cú điện thoại quấy rầy, tôi thường điều chỉnhmáy điện thoại sang dạng trả lời tự động và điều chỉnhtiếng reo thật nhỏ.

Mỗingày, tôi lễ bái và hành thiền hai lần: buổi tối, lúc 10giờ đêm; và buổi sáng sớm, lúc 5 giờ sáng, trước khi nhữngngười trong nhà thức dậy. Lúc sáng sớm là lúc tâm trí thoảimái và cơ thể khỏe khoắn. Một thiền sinh thực tập nghiêmtúc sẽ luôn hành thiền vào những giờ nhất định, vì biếtrằng chỉ cần đủ giờ ngủ nghỉ thì thân thể không mệtmỏi và tâm hồn tỉnh táo.

Khitrước, tôi thường thắp nến sáp, nhưng gần đây thì tôichuyển sang dùng nến điện. Ánh sáng nến tỏa ra từ bànthờ Phật nhắc nhở tôi ánh sáng từ bi và trí tuệ củaĐức Bổn Sư. Ánh sáng này cũng giúp tạo một không khí trangnghiêm nhưng hiền hòa, ấm cúng trong phòng thiền. Thêm vàođó, mỗi khi tâm tôi chạy lang thang, ánh sáng từ ngọn nếngiúp đưa tôi trở về hiện tại, tại nơi chốn này, nơitôi đang ngồi thiền, theo dõi hơi thở của mình.

Tụngkinh

Buổisáng, khi tâm trí tỉnh táo sau giấc ngủ, tôi chỉ tụng vàicâu kinh ngắn rồi bắt đầu hành thiền. Vào phòng thiền,tôi quỳ xuống và bắt đầu lạy ba lạy, chậm rãi từ tốn,với bàn chân, đầu gối, tay và trán chạm mặt đất, nhưchúng ta thường thấy Phật tử lễ bái tại các chùa trongtruyền thống Phật giáo Nguyên thủy. Trong tư thế quỳ, tôichấp tay, và đọc 3 lần câu: "Namo tassa bhagavato arahato samma-sambuddhassa"(Con thành kính đảnh lễ Đức Thế Tôn, Ứng Cúng, Chánh ĐẳngGiác), rồi đọc tóm tắt lời tán dương Tam Bảo và lễlạy sau mỗi câu:

Arahamsammāsambuddho bhagavā
Buddhambhagavantam ābhivādemi (Lạy)

Svākkhātobhagavatā dhammo
Dhammamnamassāmi (Lạy)

Supatipannobhagavato sāvakasangho
Sanghamnamāmi (Lạy)

BậcỨng Cúng, Chánh Ðẳng Giác, Thế Tôn,
Conxin đảnh lễ Ðức Thế Tôn Phật.

ChánhPháp được Ngài giảng dạy rõ ràng,
Conxin đảnh lễ Pháp Bảo nhiệm mầu.

ChưThánh Tăng hành trì tốt đẹp,
Conxin đảnh lễ Tăng Đoàn cao thượng.

Buổitối, sau một ngày làm việc mệt nhọc, tôi thường cảm thấybuồn ngủ. Thêm vào đó, nếu phải lo nghĩ nhiều việc trongngày, tâm tôi rất khó an định. Vì thế, tôi thường tụngkinh nhiều hơn, và thời gian dành cho hành thiền thì ngắnhơn buổi sáng - ngoại trừ vào ngày cuối tuần hay trong cácngày nghỉ, khi tâm trí thoải mái, thư dãn thì tôi có nhiềuthì giờ hành thiền hơn. Tôi bắt đầu quỳ lạy và tụngcâu "Namo tassa ..." như khóa lễ buổi sáng, nhưng sau đó,tôi tụng đầy đủ bài kệ tán dương ân đức Tam Bảo.

Tiếptheo, tôi tụng đọc bài kệ quy y Tam Bảo, năm học giới củacư sĩ (Ngũ Giới), năm điều quán tưởng hằng ngày, và bàikinh Từ Bi. Đây là các bài tụng phổ thông bằng tiếng Pālimà tôi đã học được từ cuốn băng cassette do chư Tăng thuâm và phổ biến tại chùa. Tụng kinh chậm rãi, rõ ràng từngchữ, giúp tập trung tâm trí và giúp ta tăng thêm niềm tínthành nơi Tam Bảo. Sau đó, tôi bắt đầu hành thiền.

HànhThiền

Khingồi thiền, các bạn nên giữ lưng cho thẳng nhưng thư thả,nhẹ nhàng, thăng bằng, không căng thẳng. Đầu giữ thẳng,cân bằng trên vai, mặt hướng về bàn thờ, không nên gụcxuống, mắt nhẹ nhàng khép lại nhưng không hoàn toàn khéphẳn. Nhiều người có thể ngồi ngay trên sàn nhà, theo tưthế kiết già hay bán kiết già như ta thường thấy qua cáctượng Phật, và họ cho rằng đó là tư thế tốt nhất. Riêngphần tôi, tôi không thể ngồi được trong tư thế đó. Tôithường ngồi trên một tọa cụ - là một cái gối nhỏ, vàhai chân đặt song song như kiểu ngồi của người Miến Điện.Như thế, tôi cũng tạo được ba điểm tựa vững chắc đểnâng đỡ thân thể, với bàn tọa đặt trên gối nệm vàhai đầu gối chạm mặt đất. Đôi khi, chân tôi lại trởnên quá đau nhức, tôi chuyển sang dùng một cái ghế nhỏ,kê dưới mông, và ngồi trong tư thế quỳ, như kiểu ngồicủa các thiền sinh Nhật Bản. Bạn có thể ngồi trên ghếcao nếu bạn không quen ngồi trên sàn đất. Điều quan trọnglà bạn giữ lưng cho thẳng, không dựa vào thành ghế, đểtránh ngủ gật.

Haitay nhẹ nhàng đặt trên đùi, bàn tay để chồng lên nhau,với hai đầu ngón cái chỉ chạm nhẹ vào nhau. Thêm vào đó,tôi thấy rằng trong lúc hành thiền, ta nên mỉm cười, nụcười hiền hoà như thường thấy ở các hình tượng ĐứcPhật. Nụ cười mỉm này giúp tâm trí ta được vui tươi,an lạc. Khép nhẹ đôi mắt, tôi ghi nhận cảm giác của toànthân, từ đỉnh đầu xuống đến bàn chân, ghi nhận tư thếngồi vững vàng, thoải mái. Rồi tự nhủ thầm: "Bây giờ,tôi sẽ bắt đầu hành thiền, chú tâm vào hành thiền, khôngquan tâm đến việc gì khác".

Bướcđầu của việc hành thiền là theo dõi hơi thở. Thở tựnhiên, điều hòa, bình thường, không cố ý ép thở nhanh hoặcchậm, dài hay ngắn. Chú ý để tâm nơi lỗ mũi, theo dõi hơithở vào... ra... vào... ra... Chú tâm đến luồng hơi khi nóvừa đến chạm lỗ mũi, và khi luồng hơi khi sắp sửa thoátra khỏi mũi. Ghi nhận sự chạm xúc, các cảm giác, sự nónglạnh, tiếng sột soạt trong ống mũi, nếu có.

Hãychú ý ghi nhận tất cả nhưng không phân tích, bình luận haygiải thích gì cả. Chỉ đơn thuần một sự ghi nhận. Bạnsẽ thấy hơi thở từ từ mỏng dần và nhu nhuyển, nhẹ nhànghơn, cho đến lúc bạn có cảm giác là dường như bạn khôngcòn thở nữa. Thật ra, đó là lúc mà hơi thở đã đượcan định, và trở nên rất dễ chịu. Lúc đó, không còn "bạn"là người đang thở, mà chỉ có một hơi thở đang xảy ra,và một sự nhận biết, ghi nhận, theo dõi hơi thở đó.

Côngphu hành thiền tiến triển tốt đẹp khi ta có thể giữ tâmgắn chặt vào một đề mục - ở đây là theo dõi hơi thở- trong một thời gian dài. Khi bạn có thể quán sát, ghi nhậntừng hơi thở, diễn trình của luồng hơi, từ lúc sinh khởicho đến khi tàn diệt. Khi nó đi vào cũng như đi ra. Mỗi mộthơi thở là một hiện tượng mới lạ, một cảm giác mớilạ. Bạn ghi nhận, theo dõi, rồi buông bỏ khi nó tàn diệt.Rồi tiếp tục ghi nhận hơi thở khác, mới vừa sinh khởi.Tâm bạn giống như người giữ cửa, đón chào và ghi nhậnngười khách bước vào hay bước ra khỏi nhà, mà không cầntìm hiểu tông tích, mục đích, hay công việc của ông ta.Khách khứa ra vào liên tục. Nếu bạn trò chuyện với mộtvị khách nào thì bạn không thể ghi nhận kịp thời các vịkhách khác.

Theolời khuyên của thiền sư, tôi bắt đầu tập ngồi thiềnkhoảng 15 phút, đều đặn mỗi ngày trong một tuần lễ. Rồidần dần gia tăng thêm 5, 10 phút trong các tuần lễ kế tiếp,cho đến khi tôi có thể hành thiền trong khoảng 30 đến 45phút. Để định thời gian hành thiền, có người thắp mộtcây nhang và ngồi thiền cho đến khi cây nhang tàn rụi. Tôikhông dùng phương cách đó vì mùi trầm hương tỏa ra rấthăng nồng, khiến tôi khó định tâm. Lúc đầu, tôi dùng đồnghồ reo để định thời gian cho buổi thiền. Nhưng dần dầnthì tâm tôi quen với thời gian định sẵn và tôi không còncần dùng đến loại đồng hồ đó nữa.

Thôngthường, bạn sẽ thấy thay vì theo dõi hơi thở, tâm bạnkhông chịu ở yên một nơi mà lại hay đi lang thang đây đó,suy nghĩ vẩn vơ, rồi nhiều lời nói thì thầm, lải nhảixuất hiện trong đầu bạn. Đó là hiện tượng rất tự nhiên,người nào cũng phải trải qua. Bạn chỉ nhẹ nhàng nhậndiện chúng, rồi quay về với đề mục hành thiền là luồnghơi thở tại lỗ mũi.

Nếubạn cảm thấy khó chú tâm tại mũi, bạn có thể áp dụngkỹ thuật niệm. Bạn niệm chữ "Buddho"(Bút-Thô), nghĩalà Phật-Đà hay Đức Phật. Bạn đọc thầm trong tâm chữ"Bút"khi thở vào, và chữ "Thô"khi thở ra. Bút... thởvào, Thô... thở ra. Bút ... Thô ... Bút ... Thô ...Bút ... Thô ... Đây là một phương cách rất phổ biếncủa giới thiền sinh Thái Lan mà chính tôi cũng đã thử quavà thấy rất hiệu nghiệm để giúp định tâm. Có ngườibảo đó là pháp niệm Phật, có người bảo đó là pháp niệmchú. Tên gọi như thế nào cũng được, không hề gì. Điềuquan trọng là đã có nhiều người áp dụng pháp đó và cóhiệu quả định tâm rất tốt. Khi tâm tương đối đượcan định rồi, bạn bỏ pháp niệm đó, trở về việc theodõi hơi thở vào ra tại lỗ mũi, lặng lẽ, đơn thuần.

Cóthiền sinh dùng kỹ thuật đếm hơi thở, từ số 1 đến số10. Thở vào, thở ra, đếm Một. Thở vào, thở ra, đếm Hai.Thở vào, thở ra, đếm Ba, ... cho đến Mười, rồi trở vềđếm Một, Hai, Ba, ... Tôi đã thử áp dụng nhưng cảm thấyphương cách này không thích hợp cho tôi, vì nó có vẻ gượngép, không tự nhiên.

Bạnkhông nên cho rằng thật là vô ích, phí thì giờ khi bạn bịphóng tâm, suy nghĩ vẩn vơ hay vô ý ngủ gật. Đây là nhữngtrở ngại thông thường mà thiền sinh chúng ta đều phảiđối diện và nhận biết. Bạn không nên bi quan, nản chí,hay nóng nảy, buồn giận. Để thành công, chúng ta phải kiênnhẫn và có một thái độ thư thả, dịu dàng để huân tậptâm ý. Các vị thiền sư đều khuyên chúng ta phải biết nhẫnnại và kiên trì, phải cố gắng thực tập đều đặn. Mỗibuổi thiền là một bước đi trên con đường mà chư Phậtđã vạch ra, dần dần đưa ta tiến đến mục đích giảithoát tối hậu của mỗi người con Phật.

Trảirộng lòng Từ

Tiếptheo phần niệm hơi thở, tôi chuyển sang pháp hành thiền tâmTừ. Có nhiều phương cách khác nhau, bạn cần phải thử nghiệmđể chọn một cách thích hợp cho riêng mình.

Vẫntrong tư thế ngồi thư thả, với nụ cười nhẹ nhàng trênmôi, với tâm an định, tỉnh thức và xả ly, tôi thầm nguyệntrong tâm: "Xin cho tôi được an lạc". Với niềm vui nhẹnhàng đó, tôi đưa tâm ghi nhận từng nơi trên thân thể,từ đỉnh đầu đến mặt, hai vai, hai tay, ngực, bụng, bắpđùi, rồi bàn chân. Thông thường, khi làm như thế, tôi thấycó một cảm giác ấm áp, an nhẹ bao trùm toàn thân thể.

Vớicảm giác an bình như thế, tôi bắt đầu hướng tâm đếnnhững người thân trong nhà, nguyện cho các người ấy đượcan lạc. Rồi hướng tâm đến những người láng giềng, cùngxóm, rồi những người cộng sự tại sở làm, những ngườibạn đạo, những vị tu sĩ và bạn bè quen biết, những ngườiđang sống tại thành phố này, tại xứ sở này, trên lụcđịa này, và dần đần hướng tâm Từ đến toàn thể nhânloại, toàn thể chúng sinh trong cõi Ta-bà. Mỗi lần chuyểnđối tượng, tôi dừng lại vài phút, nghĩ đến đối tượngđó với cảm giác nồng ấm, an lạc, và nguyện cho họ cũngđược an lạc như thế.

Hànhthiền tâm Từ theo phương cách này thường mất khoảng 10,15 phút.

XảThiền

Trongtư thế ngồi, tôi từ từ mở mắt. Hướng về tượng Phật,tôi chấp tay, thành kính tạ ơn Đức Bổn Sư, tạ ơn Ngàiđã ban cho tôi một pháp hành để đưa đến an tịnh và trítuệ giải thoát. Sau đó, tôi dùng tay nhẹ nhàng xoa bóp bànchân và toàn thân thể.

Chuyểnsang tư thế quỳ, tôi chấp tay tụng đọc bài kinh hồi hướngcông đức đến tất cả chúng sinh. Lạy ba lần rồi thongthả đứng lên trong chánh niệm, tỉnh giác.

Đikinh hành

Trongnhững ngày nghỉ hoặc khi có nhiều thì giờ, bạn có thểthực tập thêm pháp thiền hành, ngay trong nhà hay ngoài sân.Có thiền sư dạy rằng chỉ nên chọn một đường đi khoảnghai mươi hoặc ba mươi bước chân là vừa đủ, vì nếu khoảngcách dài hơn thì tâm trí sẽ dễ chạy đi nơi khác, còn nếuquá ngắn thì lại không đủ thời gian để đem tâm an trúvào bước chân. Riêng tôi, ngoại trừ những lúc trời mưa,tôi thường thích đi kinh hành ngoài sân vườn.

Chúngtôi thiết lập mội lối đi ngoài sân, vòng quanh nhà, rộngkhoảng 1 mét, lát gạch, và tôi thực tập thiền hành trênlối đi đó. Tôi bước vòng quanh nhà theo chiều kim đồnghồ, tương tự như các Phật tử thường đi nhiễu vòng quanhbảo tháp hay vòng quanh chánh điện tại chùa trong các dịplễ lớn. Hai tay buông thỏng, chạm nhẹ vào nhau, đặt trướcthân, mắt hé nhìn xuống đất, miệng mỉm cười, tôi từtốn cất bước theo nhịp đi chậm rãi bình thường của mình.Có những thiền sinh cử động thật chậm, để theo dõi từngđộng tác khi bước đi. Tuy nhiên, mỗi người chúng ta phảitự thử nghiệm để chọn một nhịp đi thích hợp cho mình.

Chútâm vào mỗi bước đi, ghi nhận từng cảm giác khi bàn chânchạm mặt đất, chân phải rồi chân trái. Cảm giác khi bànchân vừa chạm đất, khi trọng lượng toàn thân đè lên bànchân, khi bàn chân vừa nhấc lên ... rồi nhanh chóng đưa tâmsang ghi nhận bàn chân kia. Mỗi bước chân là một tiến trìnhmới lạ mà bạn chỉ đơn thuần ghi nhận, không đeo đuổigiải thích hay bình luận.

Saumột thời gian huân tập như thế, đôi khi bạn có thể cóđược một cảm giác an lạc, nhẹ nhàng bao trùm toàn thântrong lúc di chuyển. Cũng có lúc bạn có thể sẽ nhận thấykhông có một "người" nào đang đi, mà chỉ có cử độngbước đi nhịp nhàng và một sự nhận biết, lặng lẽ theodõi các bước di chuyển đó. Các cảm nhận này xảy đếnđột ngột, tự nhiên, rồi cũng tan biến đột ngột, tựnhiên. Bạn không nên bám víu, đeo đuổi chúng, mà cũng khôngnên mong cầu, vọng mống chi cả.

Khitâm phóng đi lang thang, tôi nhẹ nhàng kéo nó lại, đưa nóvề an trú trên bước chân. Đôi khi, tôi cũng áp dụng kỹthuật niệm "Buddho"để giữ tâm. Khi bàn chân phảichạm đất, tôi niệm "Bút". Khi bàn chân trái chạm đất,tôi niệm "Thô". Bút ... phải; Thô ... trái; Bút ...phải; Thô ... trái; Bút ... Thô ... Bút ... Thô ...Bút... Thô ... Tiếp tục như thế cho đến khi tâm tương đốiổn định, tôi bỏ niệm Buddhovà quay về chú ý ghinhận cảm giác của mỗi bước đi.

Thôngthường, cứ đi khoảng 20 bước thì tôi đứng lại vài giây,ghi nhận cảm giác toàn thân trong tư thế đứng, rồi tiếptục bước đi. Tôi thực tập như thế khi đi ba vòng quanhnhà, hoặc nhiều hơn nếu có thì giờ. Đi kinh hành giúp máuhuyết lưu thông tốt, hít thở không khí trong lành ngoài trời,giúp gia tăng tâm chánh niệm khi thân thể chuyển động trongtừng bước đi, huân tập cho tâm không bị chi phối bởi ngoạicảnh, bởi tiếng động lao xao của đời sống ngoài trời.

Thiềntrong đời sống

Chúngta vẫn có thể áp dụng nguyên tắc quán niệm hơi thở trongsinh hoạt hằng ngày, khi ngồi chờ tại trạm xe buýt hay xelửa, chờ đợi ở sân bay, chờ đợi người thân khi đi muasắm, khi là hành khách ngồi trong xe ô tô hay máy bay trong cácchuyến du hành đây đó. Thay vì có tâm trạng háo hức, bồnchồn, sốt ruột, hay tìm sự lãng quên bằng cách đọc sáchbáo thời sự, nghe nhạc, hoặc tìm cách trò chuyện với ngườichung quanh, chúng ta vẫn có thể khép mắt lại, nhẹ nhàngtheo dõi hơi thở của mình, để tâm được lắng dịu, nghỉngơi.

Tôilàm việc tại một văn phòng ở trung tâm thành phố, và nơiđó có vài ngôi nhà thờ cổ kính của Ky-tô giáo. Thỉnh thoảng,vào giờ nghỉ trưa, tôi vào nhà thờ, ngồi yên lặng, khépmắt, và để tâm theo dõi hơi thở khoảng 10, 15 phút. Ngoàikia là những khách bộ hành đi ăn trưa hoặc mua sắm, nhộnnhịp, uyên náo. Trong này là cả một bầu không khí an tĩnh,trang nghiêm; quả thật là một ốc đảo tươi mát để tâmđược nghỉ ngơi sau nhiều giờ căng thẳng suy nghĩ trong lúclàm việc. Ngoài ra, chúng ta cũng có thể áp dụng tinh thầnthiền hành, chú tâm vào mỗi bước chân, khi ta đi bộ đếnsở làm hay rảo bước nhịp nhàng, thong thả đến một nơinào đó.

Ngaycả trong những lúc bực bội, buồn giận, hoặc chán nảnvề một sự cố, một vấn đề nào đó, tôi thường cốgắng kiểm soát tâm, không cho có phản ứng tức thời, màchỉ dừng tâm lại, đem tâm theo dõi hơi thở, thở vào, thởra, trong vài giây. Tự nhiên, tôi cảm thấy an định hơn, cáccảm xúc nặng nề khi nãy giờ đây đã biến mất, và tôicó một cái nhìn, một phản ứng, một thái độ bình tĩnh,từ tốn, xây dựng, hòa
áihơn.

Dầndần, tôi thấy rằng tất cả những cố gắng đơn giản vànhỏ nhoi như thế thật ra đã giúp tôi rất nhiều, để đemtâm an định nhanh hơn trong các buổi thiền tập tại nhà vàtrong các khóa thiền ẩn cư. Tôi cảm thấy bình thản hơn,khi phải trực diện đối phó với nhiều vấn đề khó khăntrong cuộc sống. So với ngày xưa, trước khi tôi bắt đầutập hành thiền, đời sống gia đình chúng tôi ngày nay tươngđối an hòa và hạnh phúc hơn. Cuộc sống trở nên đơn giản,giảm thiểu các nhu cầu không cần thiết, và vì thế, ítcăng thẳng. Tôi có nhiều thì giờ hơn để tham gia đóng gópPhật sự và các công tác từ thiện xã hội. Dĩ nhiên làcon đường đưa đến giải thoát tối hậu còn nhiều thửthách và đòi hỏi nhiều nỗ lực hơn thế nữa, nhưng ítra, tôi tin rằng tôi đã đi đúng đường, và tôi đang gặthát được những lợi lạc quý báu cho bản thân và cho nhữngngười chung quanh.