PHẬT GIÁO TẠI BA TƯ
Thích Nguyên Tạng
Melbourne, Úc Châu 2026
1/ Khái quát về Ba Tư
Trong bối cảnh những biến động chính trị và xung đột đang diễn ra tại Iran trong thời gian gần đây, nhiều độc giả của trang nhà Quảng Đức bày tỏ mong muốn tìm hiểu thêm về những dấu tích lịch sử của Phật giáo từng hiện diện tại vùng đất này. Vì vậy, chúng tôi xin biên soạn và cập nhật lại bài viết “Phật Giáo tại Ba Tư”, vốn được soạn thảo lần đầu vào năm 2001 (xem bài), nhằm cung cấp thêm một số tư liệu lịch sử để quý độc giả có thể hiểu rõ hơn về sự giao thoa văn hóa và tôn giáo giữa Phật giáo và khu vực Trung Cận Đông.
Ba Tư (Persia) là tên gọi cổ của quốc gia Iran ngày nay, và tên gọi này chính thức được đổi thành Iran vào năm 1935 dưới thời vua Reza Shah Pahlavi. Quốc gia này nằm ở khu vực Tây Nam Châu Á, thuộc vùng Trung Cận Đông, phía Bắc giáp khu vực Caucasus và Trung Á, phía Đông giáp Pakistan và Afghanistan, phía Nam giáp Vịnh Ba Tư và vịnh Oman, và phía Tây giáp Thổ Nhĩ Kỳ cùng Iraq. Thủ đô là Tehran. Iran có diện tích khoảng 1.648.000 km², là một trong những quốc gia có lãnh thổ rộng lớn tại khu vực Trung Đông [1].
Theo các số liệu gần đây (ước tính năm 2026), dân số Iran vào khoảng 89–90 triệu người. Nền kinh tế của quốc gia này chủ yếu dựa vào nguồn tài nguyên dầu mỏ và khí đốt, vốn thuộc hàng lớn trên thế giới. Tuy nhiên, trong nhiều thập niên qua, Iran cũng phải đối diện với nhiều biến động chính trị, các lệnh trừng phạt kinh tế quốc tế và những căng thẳng địa chính trị trong khu vực Trung Đông, ảnh hưởng đáng kể đến đời sống kinh tế và xã hội của đất nước [2] .
Về phương diện tôn giáo, Hồi giáo, đặc biệt là hệ phái Shi’a, hiện là quốc giáo của Iran, chiếm đa số tuyệt đối trong đời sống tín ngưỡng của người dân. Tuy nhiên, theo các tư liệu lịch sử và khảo cổ học, Phật giáo đã từng hiện diện tại vùng đất Ba Tư từ khoảng đầu thế kỷ II sau Tây lịch, đặc biệt thông qua các tuyến giao thương của Con đường Tơ lụa và sự giao lưu văn hóa giữa Ấn Độ, Trung Á và khu vực Trung Cận Đông. [3]
Mặc dù những dấu vết vật chất của Phật giáo tại Ba Tư ngày nay không còn nhiều, các nguồn sử liệu và nghiên cứu hiện đại vẫn cho thấy rằng Ba Tư từng là một điểm giao thoa quan trọng của nhiều nền văn minh và tôn giáo cổ đại, nơi các tư tưởng triết học và tôn giáo, trong đó có giáo lý từ bi và trí tuệ của Đức Phật – đã từng được truyền bá và để lại những ảnh hưởng nhất định trong lịch sử văn hóa của khu vực Trung Cận Đông.[4]
2/ Dấu vết Phật giáo trong văn học Ba Tư
Trong các nghiên cứu về lịch sử giao lưu văn hóa giữa Ấn Độ và Trung Cận Đông, nhiều học giả cho rằng một số truyện tiền thân của Đức Phật (Jātaka) đã từng được biết đến tại Ba Tư thông qua bộ truyện Panchatantra. Đây là một tuyển tập truyện ngụ ngôn nổi tiếng của Ấn Độ cổ đại, được hình thành từ khoảng thế kỷ III trước Tây lịch và sau đó được truyền bá rộng rãi qua nhiều nền văn hóa khác nhau. [5]
Theo một số tài liệu lịch sử, vào thế kỷ VI, bộ truyện này đã được chuyển dịch sang tiếng Ba Tư (Pahlavi) theo chiếu chỉ của vua Khusrau I Anushirvan (trị vì 531–579), một vị vua nổi tiếng của triều đại Sassanian. Bản dịch này sau đó tiếp tục được chuyển sang tiếng Ả Rập và Syri vào thế kỷ VIII với nhan đề Kalila wa Dimna (còn ghi là Kalilag va Damnag).[6]
chuyện tiền thân Đức Phật (Jataka) ra tiếng
Ba Tư dưới nhan đề là Pancatantra
Ngoài ảnh hưởng qua văn học ngụ ngôn, một số tư liệu lịch sử còn cho thấy sự hiện diện trực tiếp của kinh điển Phật giáo tại Ba Tư. Theo ghi chép của sử gia Rashid al-Dīn (1247–1318), trong tác phẩm Jāmiʿ al-Tawārīkh (Tổng sử), tại Ba Tư vào thời trung cổ đã từng có ít nhất mười một bộ kinh Phật được chuyển dịch và lưu hành. Trong số đó có các kinh quan trọng của Phật giáo Đại thừa như:
- Kinh Vô Lượng Thọ (Sukhāvatī-vyūha Sūtra)
- Kinh Đại Thừa Trang Nghiêm Bảo Vương (Kāraṇḍa-vyūha Sūtra)
Ngoài ra, một số nghiên cứu hiện đại còn ghi nhận dấu vết của các kinh điển khác từng được biết đến tại khu vực Ba Tư, như:
- Tương Ưng Bộ Kinh (Saṃyutta Nikāya)
- Tăng Chi Bộ Kinh (Aṅguttara Nikāya)
- Thọ Ký Di Lặc Kinh (Maitreya-Vyākaraṇa)
Những tư liệu này cho thấy rằng Phật giáo không chỉ truyền bá mạnh mẽ tại Ấn Độ và Đông Á, mà còn từng lan tỏa đến vùng Trung Cận Đông thông qua các tuyến giao thương và giao lưu văn hóa cổ đại, đặc biệt là Con đường Tơ lụa. [8]
Tuy nhiên, cho đến nay vẫn chưa tìm thấy bản dịch hoàn chỉnh nào của các kinh điển Phật giáo bằng tiếng Ba Tư hay tiếng Ả Rập còn tồn tại. Những dấu vết của Phật giáo trong văn học Ba Tư chủ yếu còn lại dưới dạng các thuật ngữ tôn giáo và triết học, chẳng hạn như al-Budd (Đức Phật) hay al-Budasf (Bồ Tát).
Đáng chú ý, trong một số tác phẩm văn học và lịch sử Ả Rập trung cổ, tên gọi “Budasaf” hay “Yudasaf” được xem là biến thể của từ Bodhisattva, và đã trở thành nhân vật chính trong câu chuyện “Barlaam and Josaphat”, một truyền thuyết phổ biến trong văn học Kitô giáo thời trung cổ nhưng thực chất có nguồn gốc từ câu chuyện về cuộc đời của Đức Phật. Điều này cho thấy ảnh hưởng sâu rộng của các truyền thuyết Phật giáo trong quá trình giao lưu văn hóa giữa Ấn Độ và thế giới Trung Đông. [9]
3/ Con đường truyền bá Phật giáo vào Ba Tư
3.1. Truyền giáo từ triều đại vua A Dục
Một trong những con đường sớm nhất đưa Phật giáo đến khu vực Trung Á và Ba Tư có thể bắt nguồn từ triều đại vua A Dục (Aśoka) của vương triều Maurya vào thế kỷ III trước Tây lịch. Sau khi quy y Tam bảo và trở thành một vị hộ pháp lớn của Phật giáo, vua A Dục đã cho khắc nhiều dụ chỉ (Edicts) trên bia đá và cột đá để truyền bá giáo pháp của Đức Phật, đồng thời cử các đoàn tăng sĩ truyền giáo đến nhiều vùng đất khác nhau ngoài Ấn Độ. [10]
Theo các ghi chép trong A Dục Pháp dụ (Ashokan Edicts) và các tài liệu Phật giáo cổ, nhiều đoàn truyền giáo đã được gửi đến các vùng Gandhāra, Bactria và các khu vực thuộc Trung Á. Những vùng này vào thời cổ đại nằm trên tuyến giao thương quan trọng nối liền Ấn Độ với Ba Tư và thế giới Hy Lạp. Nhờ vậy, Phật giáo đã nhanh chóng phát triển tại Gandhāra và Bactria, trở thành những trung tâm Phật giáo lớn của khu vực. [11]
Từ các trung tâm Phật giáo này, giáo pháp dần lan rộng sang Khurasan, một vùng đất nằm ở Đông Bắc Ba Tư, và từ đó ảnh hưởng đến đời sống văn hóa và tôn giáo của nhiều cộng đồng cư dân trong khu vực Trung Cận Đông. Các phát hiện khảo cổ học tại Balkh, Bamiyan và các khu vực lân cận đã cho thấy dấu vết rõ ràng của sự hiện diện Phật giáo trong nhiều thế kỷ. [12]
3.2. Con đường Tơ lụa (Silk Road)
Bên cạnh các đoàn truyền giáo, Con đường Tơ lụa (Silk Road) cũng đóng vai trò rất quan trọng trong việc truyền bá Phật giáo đến Ba Tư và các vùng Trung Cận Đông. Đây là mạng lưới các tuyến thương mại cổ đại nối liền Ấn Độ, Trung Á, Ba Tư, Trung Đông và Địa Trung Hải, hình thành từ khoảng thế kỷ II trước Tây lịch và phát triển mạnh trong nhiều thế kỷ sau đó.[13]
Con đường này được các thương nhân Ấn Độ, Ba Tư và Trung Á sử dụng để trao đổi nhiều loại hàng hóa quý giá như tơ lụa, gia vị, đá quý và kim loại. Tuy nhiên, cùng với các hoạt động thương mại, những ý tưởng tôn giáo, triết học và văn hóa cũng được truyền bá rộng rãi dọc theo các tuyến đường này.
Các tuyến chính của Con đường Tơ lụa đi qua nhiều trung tâm quan trọng của Phật giáo cổ đại, bao gồm:
- Bactria (Balkh, Afghanistan ngày nay)
- Gandhāra (Pakistan & Afghanistan)
- các vùng Trung Á như Sogdiana và Khurasan
- và tiếp tục kéo dài đến Ba Tư và vùng Địa Trung Hải
Nhờ sự giao lưu thương mại nhộn nhịp này, nhiều thương nhân vốn là tín đồ Phật giáo đã mang theo niềm tin và văn hóa Phật giáo đến các vùng đất xa xôi, xây dựng các tự viện và bảo tháp dọc theo tuyến đường giao thương. Những trung tâm Phật giáo lớn như Bamiyan, Balkh và Merv đều phát triển mạnh nhờ vị trí nằm trên Con đường Tơ lụa. [14]
Ngoài ra, sự giao lưu văn hóa trên tuyến đường này còn dẫn đến sự hình thành của nghệ thuật Phật giáo Gandhāra, một phong cách nghệ thuật độc đáo kết hợp giữa yếu tố Hy Lạp, Ba Tư và Ấn Độ. Các tượng Phật mang phong cách Gandhāra sau đó đã ảnh hưởng sâu rộng đến nghệ thuật Phật giáo tại Trung Á và Đông Á. [15]
Như vậy, thông qua các đoàn truyền giáo của vua A Dục và mạng lưới giao thương rộng lớn của Con đường Tơ lụa, Phật giáo đã từng bước lan truyền từ Ấn Độ đến Trung Á và Ba Tư, trở thành một phần của quá trình giao lưu văn hóa và tôn giáo giữa Đông và Tây trong thời cổ đại.
4/ Sự phát triển và suy tàn của Phật giáo tại Ba Tư
Mặc dù đạo Thờ Lửa (Zoroastrianism) là tôn giáo truyền thống và có ảnh hưởng sâu rộng trong đời sống tinh thần của người Ba Tư từ thời cổ đại, Phật giáo vẫn từng có một giai đoạn phát triển nhất định tại khu vực này, đặc biệt tại các vùng tiếp giáp với Trung Á và Afghanistan. Những khu vực như Bactria, Balkh và Khurasan từng là những trung tâm giao lưu văn hóa quan trọng, nơi các tôn giáo lớn như Phật giáo, Ấn giáo, Mani giáo và Zoroastrianism cùng tồn tại trong một thời gian dài. [16]
Một số nhà nghiên cứu đã nhắc đến những đồng tiền cổ của Peroz, con trai của vua Ardashir I (trị vì 226–241), vị vua sáng lập đế quốc Sassanian. Trên một số đồng tiền này được cho là có những biểu tượng liên quan đến Phật giáo, cho thấy khả năng tồn tại của một môi trường tôn giáo tương đối đa dạng trong giai đoạn đầu của triều đại Sassanian, nơi nhiều truyền thống tôn giáo cùng hiện diện trong xã hội Ba Tư.[17]
Tuy nhiên, tình hình này dần thay đổi khi đế quốc Sassanian củng cố quyền lực chính trị và tôn giáo. Từ thế kỷ III trở đi, nhà nước Sassanian ngày càng đề cao Zoroastrianism như quốc giáo, và nhiều tôn giáo khác bắt đầu gặp phải sự kiểm soát và hạn chế. Một trong những nhân vật quan trọng trong quá trình này là Kartir, một giáo sĩ quyền lực của đạo Thờ Lửa dưới triều các vua Sassanian.
Trong các bia ký của Kartir, ông đã ghi lại rằng nhiều tôn giáo khác nhau trong đế quốc – bao gồm Phật giáo, Ấn giáo, Do Thái giáo, Kitô giáo và Mani giáo – đã bị hạn chế hoặc đàn áp trong nỗ lực củng cố vai trò của Zoroastrianism trong đời sống chính trị và tôn giáo của đế quốc. Những ghi chép này cho thấy rằng Phật giáo tại Ba Tư bắt đầu suy yếu từ thời kỳ này. [18]
Đến thế kỷ XI, sử gia và học giả Ba Tư nổi tiếng Al-Bīrūnī (973–1048) trong tác phẩm Kitāb al-Hind cũng đã nhắc đến sự hiện diện trước đây của Phật giáo tại các vùng Trung Á và Ba Tư. Ông cho biết rằng trong quá khứ, nhiều vùng đất ở phía Đông Iran và Afghanistan từng là trung tâm của Phật giáo, nhưng sau đó dần suy tàn do những biến động chính trị và sự thay đổi tôn giáo trong khu vực. [19]
Sự suy yếu của Phật giáo tại Ba Tư còn liên quan đến sự suy tàn của Phật giáo tại Ấn Độ và Trung Á sau các cuộc xâm lăng của nhiều thế lực khác nhau từ thế kỷ VII trở đi. Khi Hồi giáo lan rộng từ bán đảo Ả Rập vào thế kỷ VII, tôn giáo này nhanh chóng trở thành lực lượng tôn giáo và chính trị chủ đạo tại Ba Tư. Từ đó, các truyền thống tôn giáo trước đó, trong đó có Phật giáo, dần biến mất khỏi đời sống tôn giáo của khu vực. [20]
Mặc dù vậy, những dấu vết lịch sử và khảo cổ học cho thấy rằng Phật giáo đã từng đóng một vai trò đáng kể trong đời sống văn hóa và tôn giáo của các vùng phía Đông Ba Tư, đặc biệt là trong thời kỳ giao lưu mạnh mẽ trên Con đường Tơ lụa. Những di tích Phật giáo tại Balkh, Bamiyan và các vùng Trung Á lân cận vẫn là bằng chứng quan trọng cho giai đoạn lịch sử này.
5/ Phật giáo dưới thời Mông Cổ
Một giai đoạn đáng chú ý trong lịch sử Phật giáo tại Ba Tư diễn ra vào đầu thế kỷ XIII, khi Thành Cát Tư Hãn (Genghis Khan, 1162–1227) tiến hành các cuộc chinh phạt rộng lớn khắp Á – Âu, trong đó có việc xâm chiếm Ba Tư vào năm 1218. Sự xuất hiện của đế quốc Mông Cổ đã tạo ra những biến động sâu sắc về chính trị, kinh tế và tôn giáo trong khu vực Trung Á và Trung Cận Đông. [21]
Trong giai đoạn đầu của đế quốc Mông Cổ, chính quyền thường thực thi chính sách khoan dung tôn giáo, cho phép nhiều truyền thống tín ngưỡng khác nhau cùng tồn tại, bao gồm Phật giáo, Kitô giáo Nestorian, Hồi giáo và các tôn giáo bản địa của người Mông Cổ. Do đó, nhiều vua Mông Cổ và quần thần của họ đã tỏ ra thiện cảm với Phật giáo và đôi khi trở thành những người bảo trợ cho việc xây dựng chùa chiền và tu viện.
Tại Ba Tư, trong thời kỳ Ilkhanate, một trong những hãn quốc của đế quốc Mông Cổ, một số công trình Phật giáo được ghi nhận đã từng tồn tại, đặc biệt tại Maragheh, một trung tâm chính trị và văn hóa quan trọng ở vùng tây bắc Iran ngày nay. Maragheh từng là kinh đô đầu tiên của hãn quốc Ilkhanate dưới thời Hulagu Khan, cháu nội của Thành Cát Tư Hãn. [22]
Tuy nhiên, tình hình này thay đổi đáng kể khi Ghazan Khan (trị vì 1295–1304) lên ngôi. Ban đầu chịu ảnh hưởng của các tôn giáo khác nhau, Ghazan Khan sau đó cải sang Hồi giáo vào năm 1295, và từ đó Hồi giáo trở thành tôn giáo chính thức của hãn quốc Ilkhanate. Sau sự kiện này, nhiều cơ sở tôn giáo của các truyền thống khác, trong đó có Phật giáo, bắt đầu suy yếu. Một số chùa và tu viện Phật giáo bị phá hủy, trong khi một số khác được chuyển đổi thành các thánh đường Hồi giáo. [23]
Sau Ghazan Khan, Uldjaitu (Öljaitü, trị vì 1305–1316) lên kế vị. Trong giai đoạn đầu, vị vua này từng tiếp xúc với nhiều truyền thống tôn giáo khác nhau, bao gồm Phật giáo, Kitô giáo và Hồi giáo. Theo một số ghi chép lịch sử, Uldjaitu từng cân nhắc việc quay trở lại với các tôn giáo khác ngoài Hồi giáo, và trong một thời gian ngắn đã thể hiện sự quan tâm đến việc phục hưng các truyền thống tôn giáo trước đó. Tuy nhiên, những nỗ lực này không mang lại kết quả lâu dài, và Hồi giáo tiếp tục giữ vai trò chi phối trong đời sống chính trị và tôn giáo của khu vực. [24]
Đến cuối thế kỷ XIV, sau nhiều biến động chính trị và sự thay đổi trong cấu trúc quyền lực của các triều đại Mông Cổ tại Trung Á và Ba Tư, Phật giáo gần như biến mất khỏi vùng đất Ba Tư. Những gì còn lại chỉ là một số dấu vết mờ nhạt trong các ghi chép lịch sử và truyền thuyết.
Tuy nhiên, giai đoạn Mông Cổ vẫn được xem là một trong những thời kỳ cuối cùng mà Phật giáo còn có ảnh hưởng nhất định tại Ba Tư, trước khi hoàn toàn biến mất khỏi đời sống tôn giáo của khu vực này.
6/ Những di tích còn lại
Ngày nay, dấu tích vật chất của Phật giáo tại Ba Tư hầu như không còn nhiều, phần lớn đã bị mai một qua những biến động lịch sử kéo dài nhiều thế kỷ. Tuy nhiên, một số địa điểm khảo cổ và ghi chép lịch sử vẫn gợi ý rằng Phật giáo từng hiện diện tại khu vực này trong quá khứ.
Một trong những địa điểm thường được các nhà nghiên cứu nhắc đến là các hang động nhân tạo tại Chehelkhaneh và Haidari, nằm gần thành phố Maragheh ở vùng tây bắc Iran. Những hang động này được đục vào vách đá với cấu trúc gồm nhiều phòng nhỏ liên thông với nhau, gợi nhớ đến mô hình tu viện hang động của Phật giáo tại Ấn Độ và Trung Á, như các quần thể hang động tại Ajanta, Bamiyan hoặc Kizil.
Một số học giả cho rằng các hang động này có thể từng được sử dụng làm nơi cư trú của tăng sĩ hoặc tu viện Phật giáo, đặc biệt trong giai đoạn ảnh hưởng của người Mông Cổ tại khu vực Maragheh vào thế kỷ XIII. Tuy nhiên, do thiếu các di vật khảo cổ rõ ràng như tượng Phật, bia ký hay kinh văn, nên cho đến nay các giả thuyết này vẫn chưa được xác nhận hoàn toàn. [25]
Ngoài các di tích vật chất hiếm hoi, nhiều tư liệu lịch sử và truyền thuyết Ba Tư còn nhắc đến gia tộc Barmakid, một dòng quý tộc nổi tiếng có nguồn gốc từ Balkh, một trung tâm Phật giáo lớn ở Trung Á. Theo nhiều nghiên cứu lịch sử, tổ tiên của gia tộc này từng giữ chức quản lý (Barmak) của tu viện Phật giáo Nawbahār (Nava Vihāra), một trong những đại tu viện nổi tiếng tại Balkh. [26]
Tu viện Nawbahār được cho là một trung tâm học thuật Phật giáo quan trọng của khu vực Trung Á, nơi nhiều tăng sĩ và học giả đến tu học trước khi Phật giáo suy tàn tại vùng này. Khi các triều đại Hồi giáo mở rộng quyền lực vào khu vực Balkh, một số thành viên của gia tộc Barmakid đã chuyển sang phục vụ trong triều đình Abbasid tại Baghdad, và nhanh chóng trở thành những nhân vật có ảnh hưởng lớn trong chính quyền.
Trong thế kỷ VIII–IX, gia tộc Barmakid giữ nhiều chức vụ quan trọng trong triều đình Abbasid, đặc biệt dưới thời Caliph Harun al-Rashid (trị vì 786–809). Mặc dù đã cải sang Hồi giáo, nhiều học giả cho rằng nguồn gốc Phật giáo của gia tộc này vẫn để lại ảnh hưởng nhất định trong đời sống văn hóa và học thuật của triều đình Abbasid, đặc biệt trong việc bảo trợ các hoạt động dịch thuật và nghiên cứu tri thức từ nhiều nền văn minh khác nhau. [27]
Dù ngày nay rất ít di tích vật chất của Phật giáo còn tồn tại tại Ba Tư, những ghi chép lịch sử, truyền thuyết và các dấu vết khảo cổ rời rạc vẫn cho thấy rằng Phật giáo đã từng hiện diện và đóng một vai trò nhất định trong đời sống văn hóa – tôn giáo của khu vực này, đặc biệt trong thời kỳ giao lưu mạnh mẽ giữa Ấn Độ, Trung Á và Trung Đông trên Con đường Tơ lụa.
7/ Kết luận
Ngày nay, dấu tích của Phật giáo tại Ba Tư hầu như chỉ còn lại rất mờ nhạt trong các ghi chép lịch sử, truyền thuyết dân gian và một số di tích kiến trúc chưa được khảo chứng đầy đủ. Tuy nhiên, những tư liệu còn lại từ sử học, khảo cổ học và các nguồn văn hiến cổ đã cho thấy rằng Ba Tư từng là một điểm giao thoa quan trọng trên Con đường Tơ lụa, nơi nhiều nền văn minh lớn của nhân loại gặp gỡ và trao đổi tư tưởng.
Trong bối cảnh đó, Phật giáo, xuất phát từ Ấn Độ, đã từng lan tỏa đến vùng Trung Á và Ba Tư thông qua các đoàn truyền giáo, các tuyến thương mại và sự giao lưu văn hóa rộng lớn giữa Đông và Tây. Dù sự hiện diện của Phật giáo tại Ba Tư không kéo dài lâu dài trong lịch sử, những dấu vết còn lại vẫn chứng minh sức lan tỏa mạnh mẽ của giáo pháp Đức Phật, vượt qua mọi ranh giới địa lý, chính trị và văn hóa. [28]
Các nghiên cứu hiện đại về Con đường Tơ lụa cũng xác nhận rằng Phật giáo từng đóng vai trò quan trọng trong quá trình giao lưu văn hóa giữa Ấn Độ, Trung Á và Trung Đông. Học giả Richard Foltz cho rằng nhiều cộng đồng Phật giáo đã từng tồn tại tại các vùng phía đông của Iran, đặc biệt tại Balkh, Merv và Khurasan, những trung tâm thương mại và học thuật lớn của thế giới cổ đại. [29]
Bên cạnh đó, trong công trình nghiên cứu nhân học Buddhism in Iran: An Anthropological Approach to Traces and Influences (2012), học giả Mostafa Vaziri cho rằng mặc dù Phật giáo không còn tồn tại như một truyền thống tôn giáo độc lập tại Iran ngày nay, nhưng những dấu vết của nó vẫn có thể được nhận ra trong nhiều phương diện văn hóa và triết học của khu vực. Ông cho rằng một số yếu tố tư tưởng như quan niệm về sự buông bỏ bản ngã, lý tưởng giải thoát và tinh thần khổ hạnh có thể đã ảnh hưởng gián tiếp đến một số truyền thống huyền học Hồi giáo, đặc biệt là Sufism. [30]
Ngoài ra, các nghiên cứu gần đây về lịch sử đế quốc Mông Cổ và khu vực Trung Á cũng cho thấy rằng Phật giáo từng có một giai đoạn phục hưng ngắn ngủi tại Iran dưới thời Ilkhanate, trước khi Hồi giáo trở thành tôn giáo chi phối trong khu vực. Những công trình nghiên cứu của Peter Jackson và David Morgan về lịch sử Mông Cổ đã nhấn mạnh vai trò của chính sách khoan dung tôn giáo trong giai đoạn đầu của đế quốc này, cho phép nhiều truyền thống tôn giáo, trong đó có Phật giáo, cùng tồn tại trong một thời gian nhất định. [31]
Lịch sử ấy cho thấy rằng các tôn giáo và nền văn minh từng có thời kỳ cùng tồn tại và ảnh hưởng lẫn nhau tại vùng đất Trung Cận Đông, góp phần hình thành nên một không gian giao thoa văn hóa phong phú trong lịch sử nhân loại. Phật giáo, với tinh thần từ bi, trí tuệ và bất bạo động, đã từng góp phần vào dòng chảy giao lưu ấy thông qua các tu viện, học giả và những con đường thương mại cổ đại.
Trong bối cảnh thế giới ngày nay vẫn còn nhiều xung đột và bất ổn tại khu vực Trung Đông, đặc biệt tại Iran và các quốc gia lân cận, việc nhìn lại những dấu ấn lịch sử của các truyền thống tôn giáo khác nhau, trong đó có Phật giáo, có thể giúp chúng ta nhận ra rằng các nền văn minh luôn có khả năng đối thoại và cùng tồn tại trong tinh thần hòa bình. Giáo lý của Đức Phật dạy rằng: “Hận thù không thể diệt hận thù, chỉ có tình thương mới diệt được hận thù.” (Kinh Pháp Cú, câu 5)
Tinh thần từ bi và bất bạo động ấy vẫn luôn mang giá trị thời đại, nhắc nhở nhân loại về con đường hiểu biết, khoan dung và hòa hợp giữa các dân tộc và tôn giáo.
Vì vậy, khi nhìn lại lịch sử Phật giáo tại Ba Tư, chúng ta không chỉ thấy những dấu vết của quá khứ, mà còn nhận ra một thông điệp sâu sắc cho hiện tại và tương lai: rằng những giá trị nhân bản của Phật giáo, từ bi, trí tuệ và hòa bình, vẫn luôn có khả năng góp phần nuôi dưỡng sự hiểu biết và hy vọng cho một thế giới an lành hơn.
Cầu mong rằng trong tương lai, vùng đất Iran, nơi từng nằm trên những tuyến đường giao lưu văn hóa và tôn giáo của nhân loại, sẽ sớm tìm lại được sự ổn định và hòa bình, để các dân tộc trong khu vực có thể cùng chung sống trong tinh thần tôn trọng và hòa hợp, đúng như lời dạy của Đức Phật về con đường trung đạo và lòng từ bi đối với tất cả chúng sinh./.
[1] Touraj Daryaee, Sasanian Persia: The Rise and Fall of an Empire (London: I.B. Tauris, 2009).
[2] World Bank, Iran Economic Monitor (Washington DC, 2024–2026 reports).
[3] Richard Foltz, Religions of the Silk Road (New York: Palgrave Macmillan, 2010).
[4] Étienne Lamotte, History of Indian Buddhism (Louvain: Peeters Press, 1988).
[5] Arthur W. Ryder, The Panchatantra (Chicago: University of Chicago Press, 1925).
[6] François de Blois, “Burzōy’s Voyage to India and the Origin of the Book of Kalīla wa Dimna,” Bulletin of the School of Oriental and African Studies.
[7] Richard Foltz, Religions of the Silk Road (New York: Palgrave Macmillan, 2010).
[8] Étienne Lamotte, History of Indian Buddhism (Louvain: Peeters Press, 1988).
[9] David Marshall Lang, The Wisdom of Balahvar: A Christian Legend of the Buddha (London: George Allen & Unwin, 1957).
[10] Romila Thapar, Aśoka and the Decline of the Mauryas (Delhi: Oxford University Press, 1997).
[11] Étienne Lamotte, History of Indian Buddhism (Louvain: Peeters Press, 1988).
[12] Xuanzang (Huyền Trang), Đại Đường Tây Vực Ký, bản dịch Li Rongxi (Berkeley: Numata Center, 1996).
[13] UNESCO, Silk Roads: Roads of Dialogue (Paris: UNESCO Publishing).
[14] Richard Foltz, Religions of the Silk Road (New York: Palgrave Macmillan, 2010).
[15] Benjamin Rowland, The Art and Architecture of India (Baltimore: Penguin Books).
[16] Richard Foltz, Religions of the Silk Road (New York: Palgrave Macmillan, 2010).
[17] Touraj Daryaee, Sasanian Persia: The Rise and Fall of an Empire (London: I.B. Tauris, 2009).
[18] Kartir Inscriptions, Sassanian Epigraphic Records.
[19] Al-Biruni, Kitāb al-Hind, trans. Edward Sachau (London: Kegan Paul, 1910).
[20] Étienne Lamotte, History of Indian Buddhism (Louvain: Peeters Press, 1988).
[21] David Morgan, The Mongols (Oxford: Blackwell Publishing, 2007).
[22] Peter Jackson, The Mongols and the Islamic World: From Conquest to Conversion (New Haven: Yale University Press, 2017).
[23] Rashid al-Din, Jāmiʿ al-Tawārīkh (Compendium of Chronicles).
[24] Charles Melville, The Mongol Empire and Its Legacy (Leiden: Brill, 1999).
[25] Richard Foltz, Religions of the Silk Road (New York: Palgrave Macmillan, 2010).
[26] Étienne de La Vaissière, Sogdian Traders: A History (Leiden: Brill, 2005).
[27] Hugh Kennedy, When Baghdad Ruled the Muslim World (Cambridge: Da Capo Press, 2005).
[28] Richard Foltz, Religions of the Silk Road (New York: Palgrave Macmillan, 2010).
[29] Richard Foltz, Religions of the Silk Road, 2nd ed. (New York: Palgrave Macmillan, 2010).
[30] Mostafa Vaziri, Buddhism in Iran: An Anthropological Approach to Traces and Influences (New York: Palgrave Macmillan, 2012).
[31] Peter Jackson, The Mongols and the Islamic World: From Conquest to Conversion (New Haven: Yale University Press, 2017).
%7Cutmcsr%3D(direct)%7Cutmcmd%3D(none)%3B%2B__utmv%3D138355948.-%3B)