Tu Viện Quảng Đức105 Lynch Rd, Fawkner, Vic 3060. Australia. Tel: 9357 3544. quangduc@quangduc.com* Viện Chủ: TT Tâm Phương, Trụ Trì: TT Nguyên Tạng   
Bài mới nhất

Con ngựa trong tâm thức dân gian người Việt

24/01/201408:19(Xem: 5838)
Con ngựa trong tâm thức dân gian người Việt

Là con vật thông minh, khôn ngoan, được con người yêu quý, ngựa mang một ý nghĩa tinh thần phong phú và giá trị biểu tượng cao, tạo nên những ảnh hưởng mạnh mẽ, đa dạng và tích cực trong đời sống văn hóa Việt Nam.
ngua_01
(Nguồn ảnh: Internet)

Trước hết, ngựa có nhiều loại, dựa vào màu lông có ngựa bạch (lông màu trắng), ngựa ô (lông màu đen tuyền), ngựa hồng (lông màu đen pha đỏ đậm), ngựa tía (lông màu tím đỏ pha đen), ngựa vằn (lông màu trắng sọc đen), ngựa kim (lông màu trắng mốc), ngoài ra còn có ngựa xám, ngựa đỏ, ngựa bích...

Dựa vào nước chạy có ngựa tế (chạy đua nước lớn), ngựa kiệu (chạy lúp xúp), ngựa sải (nhảy theo sải), dựa vào sức khỏe có ngựa bền (chạy dai sức), ngựa bở (chạy yếu sức), ngựa nục (mập béo), ngựa lao (đau ốm mất sức). Dựa vào tính chất công việc phục vụ có ngựa Ký, ngựa Kỳ (dùng cho chiến trận), ngựa Nô (dùng cho vận tải), ngựa Đài (dùng cho thông tin liên lạc, phục vụ sản xuất)…

Căn cứ vào đặc điểm, công việc, người ta lại chia ra: ngựa hoang, ngựa rừng, ngựa nhà, ngựa đua, ngựa kéo, ngựa cày… Bằng cách định danh, có thể phân loại khá lý thú về họ nhà ngựa.
con_ngua_3

Về ngựa chiến, theo tiêu chuẩn xưa đó phải là giống ngựa quý, thuần chủng, có 4 nước đại và 3 đợt nhảy cao, 9 đức tính tốt. Những ngựa chiến giỏi gồm: ngựa Thố (Thỏ), ngựa Câu (Ngựa Tơ), ngựa Kỳ (hay), ngựa Kí (Bền), ngựa Đề (Móng Thú), ngựa Tuấn (Đẹp), ngựa Lạc (Vui), ngựa Bảo (Quí), ngựa Phiêu (Béo)... Những chiến mã nổi tiếng thời xưa bao giờ cũng là một trong các loại trên (còn được gọi là thần mã) như ngựa Bạch Long Câu, Xích Kỳ, Hồng Lư, Thiên Mã…

Đối với ngựa đua, phải là ngựa đực, khỏe, chạy nhanh, có dáng hình cao ráo, gân to, thịt săn chắc, chân thẳng và thon chắc, móng chụm, ngực nở, cổ vạm vỡ, khoáy không quá cao, răng trắng đều, bờm dày, lông đều và không được có nhiều màu sắc, sờ vào mượt như lụa.

Những con ngựa còn lại, đặc biệt là ngựa lười nhác hay ngựa lai chỉ được dùng cho vận tải, liên lạc, cày bừa nông ngiệp và các công việc khác.

Là loài vật khôn ngoan, dù đi thật xa, thời gian qua thật lâu nhưng ngựa vẫn nhớ đường về “ngựa quen đường cũ”. Ruột ngựa dài và thẳng, do đó thường hay được ví “thẳng như ruột ngựa”. Ngựa lúc còn bé hay loăng quăng, nghịch ngợm, háu đá, gặp đâu đá đấy, cứ đá bừa đi “ngựa non háu đá”, Mặt ngựa dài nên mới có câu “dài như mặt ngựa”.

Ngựa khôn thường rất kén chủ. Nếu người không đủ tài trí điều khiển, thì nó bất phục. Một con ngựa tốt thường có tật nào đó, vì vậy người ta thường nói “ngựa hay lắm tật” (còn gọi là ngựa chứng). Vó ngựa rất nguy hiểm:“Hàm chó vó ngựa”. Ngựa cũng rất có tình với chủ, với bầy: “một con ngựa đau cả tàu bỏ cỏ”, hoặc “ngựa chạy có bầy, chim bay có bạn”.

Trong văn hóa Việt, hình ảnh ngựa xuất hiện vừa phổ biến, đa dạng lại vừa hấp dẫn: “vành móng ngựa” là chỗ đứng của người bị truy tố nơi tòa án; “ghế ngựa” là giường gỗ độc đáo, đóng thành hai tấm hình chữ nhật, kê ghép lại trên hai cái mễ; “mã tấu” là dao dài, to bản, mũi vát nhọn; “mã vũ” là thiết bị âm nhạc làm từ lông đuôi ngựa, dùng để kéo đàn nhị .v.v...

Trong động vật, liên quan đến ngựa có bọ ngựa, cá ngựa, sóc ngựa, dơi ngựa, gấu ngựa... Thực vật có cây ké đầu ngựa, cỏ roi ngựa, lau đuôi ngựa .v.v... Hình ảnh ngựa hiện diện trong nhiều loại địa danh ở nước ta: núi Mã Yên, Mã Hương, Mã Trường, Thiên Lý Mã (Ninh Bình), sông Mã (Thanh Hóa), đền Bạch Mã, phường, bến xe và đường phố Kim Mã (Hà Nội), và cả trong các trò chơi dân gian...

Trong hệ lịch can chi, chi Ngọ là một chi quan trọng, mang những ý nghĩa triết lý và nhân văn sâu sắc. Giờ Ngọ kéo dài từ 11 đến 13 giờ, khoảng thời gian sáng sủa nhất trong ngày (chính ngọ là đúng 12 giờ trưa, lúc Mặt Trời ở thẳng đứng trên đỉnh đầu).

Tháng con ngựa là tháng Năm âm lịch, giữa mùa hạ, cây cối xanh tốt, sung mãn nhất, ra hoa kết quả nhiều nhất, con người cũng dồi dào sinh lực nhất và tương quan trời - đạt đến độ hài hòa tối đa. Quan niệm tín ngưỡng còn cho rằng người tuổi Ngọ thường năng động, tài giỏi, thành đạt và gặp nhiều may mắn, hạnh phúc trong đời

Trong kiến trúc, tạo hình, trang trí. ngựa được thể hiện đa dạng trên tranh, bia, miếu, đình, đền, chùa, nhà thờ, cung điện, công sở… với đủ loại chất liệu: đất, đá, vữa, đồng, gỗ, mực... và bằng nhiều kỹ thuật: tạc, đắp, nặn, chạm, khắc, đúc, nung, vẽ...

Trong rất nhiều đình, đền, chùa vẫn thờ cặp tượng gỗ gồm bạch mã (ngựa trắng) và xích mã (ngựa đỏ), bức chạm khắc vân mã (ngựa bay trên mây) hoặc mã hầu (khỉ cưỡi ngựa)... Tranh vẽ ngựa cũng xuất hiện khá sớm với các bức địa mã (ngựa ăn cỏ), tòng giá (theo hầu ngựa), tỳ giá (dong ngựa)…

Xung quanh con ngựa, dân gian cũng có nhiều so sánh thú vị. Để phê phán những hiện tượng xấu, có các thành ngữ: "ngựa bất kham”, “ngựa quen đường cũ”... Chỉ sự ghen đua lố bịch thì có “ngựa lồng, cóc cũng lồng”… Ám chỉ kẻ xấu thì dùng “đầu trâu mặt ngựa”, chỉ sự may rủi (họa - phúc) có câu “ngựa Tái Ông” (Tái Ông thất mã), sự thăng tiến hay hạ bệ có câu “lên voi xuống ngựa”.

Công việc chóng vánh, sớm hoàn thành thì có câu “nhanh như ngựa”. Phải bất đắc dĩ dùng một vật nào đấy không tương xứng với việc lớn thì có câu: “thiếu voi phải dùng ngựa”, chỉ sự thay đổi trắng đen của lòng người khó dò, ta thường nói “ngựa hươu thay đổi”.

Điểm qua kho tàng tục ngữ, thành ngữ, ca dao của người Việt, còn có rất nhiều hình ảnh đề cập đến ngựa:

Ngựa xe như nước, áo quần như nêm: Nơi phồn hoa có nhiều người qua lại

Ngưu tầm ngưu mã tầm mã: Những người giống nhau thường tập hợp lại với nhau.

Da ngựa bọc thây: Sự hy sinh của người lính trên chiến trường (Xác họ thường được bọc trong da ngựa thay cho quan tài).

Đầu trâu mặt ngựa: Những kẻ vô lại, kẻ đại bất lương.

Lên xe, xuống ngựa: Người có cuộc sống xa hoa, phú quý.

Đơn thương, độc mã: Một mình chống lại khó khăn, không có sự trợ giúp của ai.

Một lời nói ra bốn ngựa khó tìm (Nhất ngôn ký xuất tứ mã nan truy): Một lời nói vô ý khi ra khỏi miệng rất khó có thể lấy lại được.

Bóng ngựa qua cửa sổ: Bóng ngựa lướt qua khe cửa - chỉ sự trôi nhanh của thời gian.

Đường dài mới hay sức ngựa: Trải quan thời gian, người ta mới có thể biết được những phẩm chất của nhau.

Thay ngựa đổi chủ: Rời bỏ một phe phái để đi theo một phe phái khác.

Ngựa nào gác được hai yên: Không thể đồng thời phụng sự hai sự nghiệp lớn.

Chạy như ngựa vía: chạy rất nhanh.

Được đầu voi đòi đầu ngựa: Người có lòng tham không đáy

Rõ ràng, đề cập đến con ngựa song cũng chính là bàn về con người vậy. Thế mới biết dân gian ta tinh tế và sâu sắc biết chừng nào. Nhân dịp năm mới Giáp Ngọ, xin được kể ra vài điều thú vị về hình ảnh con ngựa để hầu chuyện bạn đọc gần xa.
Gửi ý kiến của bạn
Tắt
Telex
VNI
Tên của bạn
Email của bạn
31/01/202007:14(Xem: 822)
Sáng mùng 1 Tết Canh Tý (ngày 25/01/2020), thời tiết ở thành phố Hayward, miền Bắc tiểu bang California thật đẹp! Từ 08 giờ sáng, đông đảo quý thiện tri thức; quý huynh trưởng và đoàn sinh các Gia đình Phật tử Chánh Tâm, Chánh Đức, Chánh Hòa; cùng quýPhật tử khắp nơi đã về chùa Phổ Từ tọa lạc tại số 17327 Meekland Avenue, thành phố Hayward dự lễ Cầu an đầu năm Canh Tý dưới sự chủ trì của Thượng tọa Viện chủ Thích Từ Lực.
19/02/201805:45(Xem: 2595)
Chùa Phổ Từ, San Jose, California, Hoa Kỳ, đón Xuân Mậu Tuất 2018
04/01/201607:56(Xem: 2704)
Chùa Phổ Từ Mừng Xuân Bính Thân 2016
25/02/201921:00(Xem: 1193)
Vào sáng ngày 24 tháng 02 năm 2019, chùa Phổ Từ tọa lạc tại số 17327 Meekland Avenue, thành phố Hayward, miền Bắc California đã tổ chức lễ cầu nguyện quốc thái dân an cho đông đảo đồng hương, Phật tử, Huynh trưởng Gia đình Phật tử và các em thiếu nhi của 3 GĐPT: Chánh Tâm, Chánh Đức, Chánh Hòa.
14/02/201708:36(Xem: 1628)
Vào sáng ngày 12 tháng 02 năm 2017, chùa Phổ Từ tọa lạc tại thành phố Hayward, tiểu bang California đã long trọng tổ chức lễ Thượng Nguyên và hội Tết Đinh Dậu. Đông đảo Phật tử ở thành phố Hayward và các thành phố lân cận đã về dự lễ, tụng kinh cầu an, nghe pháp thoại đầu năm và cúng thí thực cô hồn. Sau buổi lễ là hội Tết Đinh Dậu do 3 đơn vị Gia đình Phật tử Chánh Tâm, Chánh Đức và Chánh Hòa tổ chức với nhiều nội dung: chúc Tết, đốt pháo, múa lân, văn nghệ, trò chơi, ẩm thực, triển lãm … Các hoạt động diễn ra thật rộn ràng, tươi vui; mang sự hoan hỷ đến mọi người trong mùa Xuân mới.
11/02/202016:53(Xem: 789)
Vào ngày chủ nhật 09/02/2020, nhằm ngày 16 tháng giêng năm Canh Tý, thời tiết ở nhiều thành phố miền Bắc tiểu bang California có nhiều gió nhưng nắng đẹp, mát mẻ. Nhiều ngôi chùa Việt đều tổ chức Lễ Thượng Nguyên để thiện nam, tín nữ, Phật tử khắp nơi đến chùa cúng ngày rằm đầu năm mới.
14/02/201917:16(Xem: 1866)
Phật Tử chùa Từ Thuyền hành hương Thập Tự mừng Xuân năm Kỷ Hợi vào ngày thứ Bảy 09-02-2019 “Mùng 5 Tết” do Ni Sư Thich Nữ Từ Diệu tổ chức. Khởi hành lúc 7 giờ sáng, thời tiết hôm nay rất lạnh âm -7 C, mà vẫn có trên 70 Phật Tử tham dự chuyền hành hương tâm linh. Chùa đầu năm Lễ Phật chùa Cam Lộ Vương ở thành phố Maple, chùa đang xây cất sẽ hoàng thành cuối năm 2019. Sau đó ghé vào chùa Phổ Hiền tọa lạc tại thành phố North York, Phật tử được hái lộc đầu xuân. Sau đó đến chùa Linh Sơn thành phố North York, Lễ Phật và hái lộc. Kế tiếp là chùa A Di Đà tại thành phố Scarborough, Phật tử đã được thầy trụ trì phác lộc và lì xì. Chùa A Di Đà đang xây dựng lại. Chặn đến là chùa Kim Quang tại Toronto, Phật tử đã được thầy trụ trì lì xì và được khuyến đải ăn trưa với món Phở chay đặc biệt của chùa này. Sau đó đến chùa Long Hoa, Huê Lâm và chùa Pháp Vân mỗi chùa phật tử đều được chụp ảnh lưu niệm với Thầy trụ trì. Chuyến hành hương được kết thúc cùng ngày lúc 5 giờ chiều, sau một ngày vui vẻ và lò
20/02/201507:23(Xem: 3008)
Tết đến hoa xuân nở muôn nơi Mã đáo thành công với mọi người Chúc mừng năm mới Thường An Lạc Tu-Hành-Tinh-Tấn vẹn mười mươi… Năm cũ qua đi, năm mới đã đến mọi người cùng nhau đón mừng năm mới trong niềm an vui hỷ lạc vô biên. Tại Chùa Viên Giác Hannover, 19 giờ tối thứ tư ngày 18.02.2015 (DL) tức 30.12.2014 (ÂL), bà con Phật Tử khắp nơi trên nước Đức không quản ngại thời tiết giá lạnh đã vân tập về chùa Viên Giác Hannover, để chuẩn bị cung hành nghi thức đón giao thừa tết Nguyên Đán Ất Mùi 2015 Âm Lịch.