Như thật tôi
nghe một thuở nọ, sau ngày Phật thành đạo, Ngài ngồi một mình dưới gốc
cây Bồ-đề, gần bờ ao Ô-lô vĩ loa, bên sông Ni-liên, tâm tự nghĩ rằng: “
Pháp khổ, thế gian không ai có thể tránh. Thế nhưng chẳng mấy ai biết lo
sợ. Ðó là pháp quyết định có thật. Nếu người nào quan sát đúng như vậy
là điều phước lợi lớn. Pháp vui, thế gian cũng lại như vậy. Không ai có
thể tránh khỏi. Thế nhưng chẳng mấy ai biết nhàm chán. Ðó là pháp quyết
định có thật. Nếu người nào quan sát đúng như vậy là điều phước lợi
lớn.”
Phật còn nghĩ rằng: “Mọi giới ở thế gian
như Trời, Người, Ma, Phạm, Sa-môn, Bà-la-môn v.v... đối với pháp này
không thể biết rõ một cách hoàn toàn được. Nếu như có người nào hay suy
nghĩ và cảnh giác về sự khổ vui, thấu rõ được sự khổ vui như vậy chẳng
phải là pháp cứu cánh, thường suy nghĩ và tu hành đúng theo pháp ấy,
người đó sẽ được đầy đủ các pháp lành Giới, Ðịnh, Huệ, Giải thoát và
Giải thoát tri kiến, v.v...
Tất cả chư Phật quá khứ, vị lai đều biết
rõ được mỗi mỗi sự khổ vui của thế gian, và đã tu hành đúng theo pháp
ấy. Nhờ sức tự tu hành mới thành bậc Chánh-giác.
Tại sao thế? Vì pháp này là pháp chưa
từng có, không ai có thể hiểu biết một cách thấu đáo hoàn toàn. Các đức
Như lai Ứng cúng Chánh-đẳng Chánh giác đều biết pháp ấy một cách hoàn
toàn và đã tu hành đúng như pháp ấy mới thành bậc Chánh-giác. Các đức
Như-lai Ứng-cúng Chánh-đẳng Chánh-giác vị lai cũng sẽ biết rõ các pháp
khổ vui của thế gian như vậy, và tu hành theo đúng như pháp ấy mới viên
thành đạo quả.”
Lúc bấy giờ Ðại-Phạm-Thiên-Vương là vị
Trời làm chủ cõi Ta-bà, do oai lực của Phật, mới biết được điều mà Phật
đã nghĩ đến. Trong khoảnh khắc như người lực sĩ co duỗi cánh tay, liền
rời cõi Trời Phạm Thiên và đi thẳng đến chỗ Phật. Ðại-Phạm-Thiên đến
nơi, lễ kính xong, đứng trước Phật thưa rằng: Ðiều mà Phật vừa suy nghĩ
đúng lắm! Sự khổ vui ở thế gian không ai có thể tránh khỏi. Ðiều Phật
nghĩ đó là điều nghĩa lợi lớn. Quá khứ, vị lai cũng lại như vậy. Trong
các giới Trời, Người, Ma, Phạm,v.v... duy có Phật mới có đủ trí lực có
thể phân biệt và biết một cách rõ ràng các pháp duyên sanh, hoặc tăng,
hoặc giảm, hoặc thiện, hoặc ác hoàn toàn đúng như sự thật.
Phật dạy: “Ðúng thế, đúng thế! Này
Phạm-Thiên-Vương, chúng sanh thế gian không trí tuệ nên không hiểu biết.
Không thể biết rõ được tất cả các pháp bởi si ám che lấp – đó là vô
minh. Duyên Vô-minh sanh ra Hành. Hành có ba: thân, miệng và ý. Lại
duyên nơi Hành sanh ra Thức. Thức có sáu: nhãn-thức, nhĩ-thức, tỹ-thức,
thiệt-thức thân-thức và ý-thức. Duyên Thức sanh ra Danh-Sắc và Trừ-Sắc,
Danh có bốn: Thọ, Tưởng, Hành và Thức. Sắc là bốn đại và tất cả sắc pháp
do bốn đại sanh. Hai thứ Danh uẩn và Sắc uẩn, gọi tắt là Danh Sắc. Duyên
Danh Sắc sanh ra sáu xứ. Sáu xứ thuộc nội thân có sáu: Nhãn-xứ, Nhĩ-xứ,
Tỹ-xứ, Thiệt-xứ, Thân-xứ và Ý-xứ. Duyên sáu xứ sanh ra Xúc. Xúc có sáu:
Nhãn-xúc, Nhĩ-xúc, Tỹ-xúc, Thiệt-xúc, Thân-xúc, Ý-xúc. Duyên xúc sanh ra
Thọ. Thọ có ba: Thọ-vui, Thọ-khổ và Thọ-không-khổ không vui. Duyên thọ
sanh ra Aùi. Aùi có ba: Dục-ái, Sắc-ái và Vô-sắc-ái. Duyên ái sanh ra
Thủ. Thủ có bốn: Dục-thủ, Kiến-thủ, Giới-cấm-thủ, Ngã-ngữ-thủ. Duyên Thủ
sanh ra Hữu, Hữu có ba: Dục-hữu, Sắc-hữu và Vô-sắc-hữu. Duyên Hữu mới có
Sanh. Sanh là cõi chúng-sanh tuỳ uẩn sanh khởi, có xứ xứ sai biệt. Các
pháp: sanh, dị, diệt thường biến đổi. Từ Sanh làm căn bản nên mới có
Uẩn, có Xứ, có Giới và tất cả các pháp như mạng căn v.v... Duyên nơi
sanh mới có sự Già, sự Chết. Già là tâm thức hôn muội, tóc bạc da nhăn,
khí lực suy kém, hơi thở khò khè, thân thể ốm yếu, cho chí các giác quan
đều bại hoại. Chết là sự thay đổi cảnh giới và thú loại sai khác của
chúng sanh. Như bỏ thế giới này để sanh về một thế giới khác. Hay bỏ
thân của thú loại này để sanh làm thú loại khác, trở lại với tướng vô
thường, thời hạn của tuổi thọ được kết thúc, hơi ấm đã rời khỏi thân
mạng căn đã hoại diệt, các uẩn cũng xa lìa, bốn đại ly tán.
Những điều nói trên tức là phân biệt
duyên sanh. Nếu các chúng sanh nào biết một cách rõ ràng đúng đắn. Người
ấy sẽ được đầy đủ năm phần pháp-thân (1).”
Lúc bấy giờ Phạm-Thiên-Vương nghe Phật
nói pháp duyên sanh rồi thì lễ Phật mà lui trở về với Trời Phạm-Thiên.
