Thích Nhất Hạnh
Truyện của tác giả khi còn là chú điệu
1. Những hạt cơm của Phật
Cứ đúng mười hai
giờ trưa chú Tâm Mãn, trịnh trọng trong chiếc áo năm thân màu lam, mang
bình bát đựng cơm cúng Phật đặt lên bàn giữa của Tổ đường và nhắc tôi
một câu:
- Đến giờ cúng
ngọ rồi, thưa chú.
Nói xong chú mỉm
cười nhìn tôi rồi lui xuống nhà dưới để lo buổi ngọ thực cho đại chúng.
Tôi cũng mỉm cười hoan hỷ lại với chú và buông bút lông, xếp chồng kinh
sách lại chỗ cũ để sửa soạn đi cúng dường.
Ở chùa, phận sự
của tôi trong buổi trưa là dâng cơm cúng Phật. Chú Tâm Mãn thì lo phụ
giúp dưới nhà trù và sau khi dọn trai phạn, chờ cúng Phật xong thì đánh
ba tiếng bản hiệu lệnh để báo giờ ngọ thực.
Hôm nay chú Tâm
Mãn mang bình bát lên với một nét mặt trầm tư. Nụ cười mọi hôm không còn
nữa. Tôi đỡ lấy bình bát trên tay chú, nói lời cảm ơn, và nhìn chú trở
lui xuống nhà dưới. Chúng tôi trang nghiêm và buồn bã hơn, vì một cái
tang nhỏ đã xảy ra cho chúng tôi từ ngày hôm qua.
Trước đây nửa
tháng, một hôm sau khi cúng Phật xong, tôi đi tắt những cây đèn nến
trong chùa, Khi đến gần bàn Phật để tắt ngọn bạch lạp cắm trên cặp chân
đèn đồng cao, tôi thấy từ trong bình bát nhảy ra một chú thằn lằn, miệng
tha mấy hạt cơm. Đôi mắt sáng như hai chấm thủy tinh, nhìn tôi như hoảng
sợ. Tôi không xua đuổi, nhưng chú thằn lằn cũng chạy mất về phía sau
tượng Phật.
Ngỡ là chỉ một
lần thôi, nhưng đến hôm sau, khi tắt đèn, tôi cũng lại thấy chú thằn lằn
từ trong bình bát phóc ra, Cũng hai con mắt sáng hai châm thủy tinh nhìn
tôi kinh hoàng, cũng cái miệng nhỏ tha theo vài hạt cơm trắng muốt.
Đến hôm sau nữa,
tôi để ý rình. Mang theo bình bát đặt lên bàn Phật, tôi chưa mở nắp vội.
Tôi thắp nến, thắp hương, kính cẩn lạy Phật như thường lệ, thỉnh ba
tiếng chuông rồi mới mở nắp bình bát. Chưa thấy tăm dạng chú đâu cả. Tôi
nhẹ nhàng khai chuông mõ, và xướng bài cúng hương, rồi tụng chú Đại bi,
nhưng kia, lấp ló phía sau đỉnh trầm, xuất hiện hai chấm sáng như thủy
tinh. Tôi bình tĩnh tụng tiếp chú Đại bi và làm như không hay biết gì
cà. Chú thằn lằn tiến tới, tiến tới dần. Chiếc đầu nhỏ bé đã ngóc lên
miệng bình bát. Phút chốc, chú đã nhảy vào nằm gọn trong bình bát.
Hôm ấy tôi đọc
bài Cúng dường không được nhất tâm chút nào. Nghĩ đến cơm dâng cúng Phật
đang bị một con thằn lằn vọc phá, tôi tưởng như mình đã mang tội bất
kính đối với Tam Bảo. Tôi thấy giận cái chú thằn lằn quái nghịch kia,
giận vì nó đã làm cho tôi rối loạn vì một việc không đâu. Miệng đọc bài
Cúng dường mà tâm cứ xao động; có lúc tôi định đứng dậy đuổi quách con
thằn lằn kia đi, nhưng hình như có một thế lực nào bắt tôi quỳ tụng cho
hết bài Cúng dường và Hồi hướng.
Hôm sau tôi quyết
không mở nắp bình bát nữa. Sau khi thắp đèn, đốt hương, tôi quỳ xuống,
khai chuông mõ và cúng dường như thường lệ. Vẫn đôi chấm thủy tinh xuất
hiện sau đỉnh trầm, vẫn chú thằn lằn của mọi hôm bò dần đến bình bát,
nhưng đôi mắt kia đã trông thấy chiếc bình bát đậy nắp, ngơ ngác nhìn
ngược xuôi. Cuối cùng chú thằn lằn trở về lối cũ phía sau đỉnh trầm.
Trong sát na thứ
nhất, tôi thấy sung sướng vì đã trả được cái thù hôm qua, nhưng qua sát
na thứ hai, tâm hồn tôi bỗng nhiên xao xuyến bâng khuâng, hối hận. Có
một cái gì hình như sự tàn nhẫn, nhỏ nhen, thấp kém, đang làm cho lòng
tôi vẩn đục. Tôi khổ tâm quá. Tôi không dám nhìn đức Phật khi tôi mang
bình bát đi ra.
Trưa hôm ấy, tôi
cáo mệt, không xuống thọ trai. Độ một giờ trưa, chú Tâm Mãn lên thăm:
- Chú mệt nhiều
không? Em nấu cháo cho chú xơi nhé.
Tôi kéo chú Tâm
Mãn ngồi xuống bên đôn và nhìn chú, tôi hỏi:
- Này tôi đố chú
nhé: hôm nào mình cũng dâng cơm cúng Phật, thế Phật có thọ hưởng không?
- Đã gọi là
“hưởng” thì không phải “ăn”.
- À thì ra thế,
nhưng này chú Mãn ạ ...
- Chú nói gì cứ
nói, em xin nghe.
- Tôi tưởng Phật
không “ăn” mà cũng không “hưởng”.
- Thì em cũng
nghĩ như chú đấy. Bởi vì có một hôm đem bình bát để xới cơm cúng Phật,
em sực nghĩ rằng chúng ta cúng Phật chẳng phải là cúng cơm cho Phật mà
cúng tấm lòng thành của chúng ta cho Phật mà thôi.
Tôi nắm chặt tay
chú Mãn:
- Phải, chú nói
đúng lắm. Mỗi ngày đều tưởng nhớ Phật, xem như đức Phật còn tại thế
nên chúng ta mới cúng dường. Sự cúng dường cốt ở trong tâm mà thôi, vì
trong kinh có dạy “cúng Phật thì công đức vô lượng”.
- Thôi để bây giờ
em đố lại chú nhé: tại sao trong kinh lại có câu “cúng dường chúng sinh
tức là cúng dường chư Phật”? Nhưng thôi em đùa đấy, chỉ là một câu kinh
em không hiểu đem ra hỏi chú đấy chứ không dám đố chú đâu.
Tôi lặng yên,
không dám trả lời. Câu hỏi của người em đồng sư làm cho tôi choáng váng.
Vấn đề giản dị như thế mà tôi đã không giải quyết được một cách dễ dàng.
Bản nguyện của Đức Phật là cứu khổ ban vui cho mọi loài chúng sinh. Làm
cho chúng sinh bớt đau khổ tức là làm vui lòng chư Phật. Tại sao tôi lại
đậy nắp bình bát không cho con thằn lằn lấy bớt vài hạt cơm để nuôi
thân?
- Kìa, sao chú
không trả lời em? Chú Tâm Mãn nhắc. Tôi cười:
- Nghĩa là cứ mở
nắp cho thằn lằn tự do vào chứ gì.
Thấy bộ tịch ngơ
ngác không hiểu ất giáp gì của chú Mãn, tôi bật cười và kể lại cả câu
chuyện cho chú nghe. Tôi cũng không quên cám ơn chú đã nhắc cho tôi một
lối giải quyết hợp lý. Nét mặt chú tươi lên; chú nói:
- Nếu thế tại sao
mỗi khi cúng Phật, ta không đem theo ít hạt cơm để dưới chân bình bát?
Chú thằn lằn của sư huynh sẽ bằng lòng với những hạt cơm đó mà không
quấy phá đến cơm cúng Phật nữa.
Thật là thần
diệu. Chúng tôi thích ý nắm tay nhau, nhưng không dám cười vang, sợ gây
nên tiếng ồn trong các phương trượng mà đại chúng đang nghỉ
ngơi.
Hôm qua, sau giờ
ngọ, tôi nắm tay chú Mãn, báo tin cho chú biết con thằn lằn của chúng
tôi đã chết.
- Tôi đang đốt
trầm thì nghe một tiếng “chạch” trên nền đá. Đến nơi đã thấy nó chết rồi
chú ạ.
- Nhưng chắc đâu
đó là con thằn lằn của chúng ta độ nọ?
- Sao lại không
chắc hả chú? Cho đến hôm qua, nghĩa là đã mươi hôm nay, hôm nào nó cũng
tha cơm cả. Thế mà hôm nay, mấy hạt cơm tôi đặt dưới chân bình bát vẫn
còn nguyên vẹn ...
Chú tâm Mãn an ủi
tôi:
- Thôi chú ạ, em
chắc rằng một khi con thằn lằn đã biết ăn cơm, nó sẽ không ăn kiến ăn
mối. Nó đã không gây tội ác, nó được ăn cơm Phật thì chắc nó cũng được
vãng sinh ... Chúng ta cầu nguyện cho nó.
Tôi nghĩ đến một
kiếp sống chúng sinh. Một chút sống nhỏ bé và bèo bọt nổi lên trên biển
hiện tượng, rồi chìm lặng trong quên lãng nghìn đời.
Tâm trí chìm đắm
trong những suy tưởng siêu hình, tôi chậm rãi đáp lời chú Tâm Mãn:
- Phải, chúng ta
nên cầu nguyện cho nó ...
2. Chiếc áo
Có những chiếc áo
không bao giờ xấu và cũ. Tôi có một chiếc áo nâu đã sờn rách và bạc màu,
nhưng tôi quý hơn tất cả những chiếc áo khác của tôi. Tôi không thấy
chiếc áo ấy xấu và cũ một tí nào, trong khi các bạn đồng học đồng tu của
tôi gọi nó là “chiếc áo ba mươi bảy kiếp khổ hạnh”. Suốt thời gian theo
học Phật ở chùa Báo Quốc tôi đã dùng chiếc áo kia với một sự ưa thích
mặn nồng. Chiếc áo ấy nay đã rách quá, không còn mặc được nữa, nhưng tôi
vẫn giữ kỹ bởi vì đó là một kỷ niệm quý giá trong đời xuất gia thiếu
niên của tôi.
Không thấy nó xấu
và cũ, bởi vì tôi thường đem cả cái tinh thần chủ quan của tôi mà nhìn
ngắm nó, sử dụng nó. Cái áo đó hơi rộng bởi vì chính là áo của thầy cho
tôi, mà nhất là thầy tôi cho đúng vào lúc tôi đang sửa soạn một tâm
trạng chân thành để phát nguyện sống đời giải thoát.
Hồi ấy tôi xin
vào chùa để học làm điệu, nghĩa là xin tập sự xuất gia. Lúc tôi
xin vào, thì số lượng đại chúng đã là gần hai mươi vị, phần nhiều là các
vị đã tu học lâu năm. Học làm “điệu” như tôi chỉ có ba người. Chú Tâm
Mãn vào sau tôi một năm. Thế là bốn. Chúng tôi học chung, làm việc
chung. Công việc của chúng tôi nặng nề nhất, bởi vì tuổi tu của
chúng tôi ít hơn. Năm thứ nhất, chúng tôi học công phu, luật Sa di. Năm
thứ hai, chúng tôi hoặc Luật giải và những bộ kinh phổ thông. Năm thứ
ba, trong số bốn điệu tôi và chú Mãn được xem luôn luôn học khác
hơn cả. Chúng tôi hy vọng được làm lễ thế độ trước. Làm lễ thế
độ là được chính thức thọ giới xuất gia. Chúng tôi chờ đợi giờ phút ấy
như chờ đợi một sự thành công rực rỡ. Riêng tôi, tôi mong mỏi giờ phút
ấy còn hơn một thí sinh mong mỏi giờ phút tuyên bố kết quả một cuộc thi
sau bao năm học tập.
Giờ phút ấy, cuối
cùng, đã đến ... Một buổi chiều gánh củi về nhà, tôi được chú Tâm Mãn
báo tin mừng. Thầy tôi (vị Thượng Tọa) sẽ cho tôi chính thức thọ giới
xuất gia trước khi gởi tôi về Phật Học Đường Báo Quốc. Một mình tôi
thôi, bởi vì chỉ có tôi đủ điều kiện tuổi tác và khả năng nhập học. Chú
Tâm Mãn vì còn nhỏ, thua tôi hai tuổi, thành thử dù có sức học nhưng
cũng chưa được chính thức làm lễ thế độ.
Trong niềm vui
mang ít nhiều bồng bột của tuổi thiến niên ấy, tôi cảm thấy lớn hẳn lên,
quan trọng hẳn lên. Chú Tâm Mãn chia với tôi niềm vui ấy một cách sốt
sắng chân thành. Ngày khai giảng Phật Học Đường sắp đến. Chúng tôi bàn
soạn với nhau về mọi công việc. Riêng về lễ thọ giới, đã có các Thầy lo
liệu cho, tôi chỉ việc ôn lại cho thuộc lòng bốn quyển luật Sa di
mà thôi. Chúng tôi bàn nhau gởi thư về nhà xin một số tiền nhỏ để nhờ dì
Tư đi chợ Bến Ngự mua một ít hương trầm hoa quả để cúng Phật trong ngày
lễ thọ giới của tôi. Nếp và đậu chúng tôi nhờ dì Tư nấu xôi chè cúng
dường đại chúng chư tăng để kỷ niệm một ngày đáng ghi nhớ nhất trong đời
xuất gia học đạo. Nhưng nhà thì xa, gởi thư về không biết có kịp không.
Chúng tôi bày tỏ mối lo ngại với dì Tư, dì Tư đã già. Dì cười với hai
hàm răng sún rất là dễ thương: “Các chú cứ gởi thư đi, nếu tiền không
đến kịp, tôi sẽ lấy quỹ của nhà bếp mà mua cho các chú, rồi mình sẽ bù
vào sau”. Thế là chúng tôi mừng rỡ, lên sửa soạn rương kinh sách. Chú
Mãn ôm từng chồng giấy vàng bạc bỏ vào rương tôi. Những giấy vàng
vạc là do người thập phương đem đên cúng chùa. Thầy tôi dặn đừng đốt, để
dùng mà viết kinh. Suốt mấy năm nay chúng tôi đã tập chữ và chép kinh
trên giấy ấy mà học. Chú Tâm Mãn chừng sợ tôi ra tường thiếu giấy viết,
nên ôm bỏ đầy một góc rương của tôi.
Lễ thọ giới của
tôi được định vào bốn giờ khuya mai. Tôi hôm nay, khi cùng đại chúng đi
công phu tịnh độ ra, tôi thấy thầy tôi ngồi trên bồ đoàn, trang
nghiêm khâu lại một đường rách của một chiếc áo nâu cũ, bên ánh sáng
lung linh của cây đèn bạch lạp. Thầy tôi ngồi bán già, ung dung đưa
những mũi kim qua lần áo vải. Tuy đã già, nhưng mắt Thầy còn sáng và
dáng ngồi của Thầy còn thẳng. Tôi và chú Tâm Mãn dừng lại ở cửa phương
trượng, ngắm cái cảnh tượng đẹp đẽ trang nghiêm ấy một lúc lâu. Dưới ánh
sáng trong trẻo của ngọn bạch lạp, bên chiếc án thư đặt một chồng kinh
Hán tự, thầy tôi có dáng dấp tự tại và trang nghiêm của một vị đại Bồ
Tát đương sống những phút trầm tư.
Mãi một lúc sau,
chúng tôi mới nhè nhẹ bưóc vào phương trượng. Thấy động, thầy tôi ngửng
lên. Thấy chúng tôi, người sẽ gật đầu cúi xuống với đường kim nửa chừng.
Chú Tâm Mãn thưa:
- Bạch Thầy xin
Thầy đi nghỉ kẻo khuya ạ.
Thầy tôi không
ngửng lên:
- Để Thầy khâu
lại cái áo tràng nâu để sáng mai cho chú Quán mặc.
Bây giờ tôi mới
hiểu tại sao hồi chiều thầy tôi đã mất cả một buổi soạn lại những chiếc
áo cũ. Thì ra thầy tôi tìm một chiếc áo lành lặn nhất trong số đó, rồi
khâu lại một vài đường rách để cho tôi. Ngày mai tôi sẽ được mặc, lần
đầu tiên, một chiếc áo tràng. Ba năm nay chúng tôi chỉ mới được mặc áo
năm thân màu lam. Thọ giới xuất gia, tôi sẽ được phép mặc thứ áo quí giá
ấy, thứ áo mà trong luật gọi là áo giải thoát - giải thoát phục. Tôi run
run bạch lại:
- Bạch Thầy, để
chúng con nhờ dì Tư chúng con khâu cũng được.
- Không, thầy
muốn tự tay thầy khâu lại cho con.
Im lặng, Chúng
tôi vòng tay lễ phép đứng hầu một bên, không dám nói thêm một lời nào
nữa. Một lát sau, thầy tôi, mắt vẫn không rời mũi kim, lên tiếng:
- Các chú có nghe
trong Kinh dạy rằng ngày xưa có một vị đại đệ tử chỉ nhờ khâu y mà chứng
ngộ không? Để thầy nói cho nghe. Vị đại đệ tử ấy thường tìm sự thích thú
an lạc trong việc vá lại những chiếc y đã rách, vá lại cho mình và những
bạn đồng tu. Mỗi khi đâm qua một mũi kim, ngài làm phát sinh một tâm
niệm lành, một tâm niệm giải thoát. Cho đến một ngày kia, khi mũi kim
vừa thấu qua làn vải, ngài liền thấu suốt được một pháp môn thâm diệu,
và trong sáu mũi liên tiếp, ngài chứng được lục thông.
Tôi ngước nhìn
Thầy tôi với một niềm kính mến vô biên. Thầy tôi với đạo phong uy nghi
thế kia thì dù chưa chứng được lục thông đi nữa cũng đã lên đến một
trình độ giải thoát tự tại mà không biết bao nhiêu lâu nữa, chúng tôi
mới mong đạt đến được.
Nhưng chiếc áo đã
khâu xong. Thầy tôi ra hiệu cho tôi lại gần. Người bảo tôi mặc thử.
Chiếc áo đối với tôi hơi rộng, nhưng không phải vì thế mà tôi không cảm
thấy hân hoan đến gần chảy nước mắt. Tôi cảm động, vì sống trong đạo
giải thoát tôi đã tiếp nhận được một thứ tình thiêng liêng, trong sáng;
một thứ tình êm nhẹ thanh thoát đượm ngát hương vị lý tưởng đã từng nuôi
dưỡng chí nguyện của tôi trong suốt bao nhiêu năm trường xuất gia tu
học.
Tôi tiếp nhận cái
áo của thầy tôi trao cho mà như tiếp nhận được cả niềm khuyến khích vô
biên kèm theo một tình thương dịu dàng, kín đáo. Giọng nói của thầy tôi
lúc ấy có thể là giọng nói êm dịu nhất mà tôi đã được nghe:
- Thầy tự khâu
lấy cho xong để sáng mai con có áo mà mặc.
Thật là đơn sơ,
nhưng tôi cảm động vô cùng khi tôi nghe câu ấy. Thân tôi tuy lúc ấy
không quỳ trước đức Phật, miệng tôi lúc ấy tuy không đọc lời đại nguyện
độ sinh, nhưng lòng tôi lúc ấy thật đã phát lời thệ nguyện rộng sâu để
sống cuộc đời phụng sự. Chú Tâm Mãn đã nhìn tôi với một cái nhìn cảm
mến. Vũ trụ của chúng tôi giờ phút ấy thật là một vũ trụ của hương hoa.
Cho đến bây giờ.
Tôi đã bao nhiêu lần may thêm áo mới. Những chiếc áo nâu sau này, chiếc
nào cũng có một thời gian được ưu đãi rồi cũng cũng có một thời gian bị
lãng quên, nhưng chiếc áo nâu cũ rách năm xưa bao giờ cũng giữ được địa
vị vị thiêng liêng của nó. Ngày xưa, mỗi lần tôi mặc áo là tôi nhớ đến
Thầy tôi. Ngày nay, chiếc áo rách quá không còn dùng được nữa, nhưng tôi
còn giữ nó đấy để nhiều lúc trầm tư nhớ lại một kỷ niệm êm đẹp của thời
xưa.
3. Dì Tư
Không biết dì Tư
xuất gia từ độ nào. Chỉ nghe nói rằng dì vào chùa đã lâu lắm, hồi Hòa
thượng chưa viên tịch. Năm nay dì đã già lắm, có lẽ trên 60. Răng của
dì chỉ còn lại năm ba cái, nhưng dì còn mạnh khỏe lắm. Dì ở chung với dì
Bang trong một cái liêu nhỏ, phía nhà Trù. Hai dì lo việc bếp núc để
giúp đỡ phần nấu nướng cho chư Tăng. Dì Bang khó tánh hơn, nên chúng tôi
ít gần, còn dì Tư thì luôn luôn hoan hỷ. Dì thương chúng tôi lắm. Chú
Tâm Mãn và tôi khi có chuyện gì hay, thường đến thuật lại với dì. Bao
giờ dì cũng đãi chúng tôi một nụ cười dễ dãi, hiền hậu. Mỗi khi cười
nhiều, đôi mắt dì nheo lại gần như nhắm. Dì không biết quốc ngữ. Chứ Tâm
Mãn dỗ ngon dỗ ngọt bảo dì học, nhưng dì vẫn nhứt quyết không chịu:
- Thôi, các chú
nghĩ bi chừ tui học tiếng Tây mần chi? Tui già rồi. Các chú mới cần học
cho hung để sau ni làm việc cho đạo. (Tôi xin dịch: Thôi! Các chú
nghĩ: bây giờ tôi học tiếng Tây làm gì? Tôi già rồi. Các chú mới cần học
cho nhiều, để sau này làm việc cho đạo).
Chú Mãn cười:
- Ấy, ai bảo dì
học tiếng Tây dâu? Chúng tôi khuyên dì học chữ quốc ngữ mà. Chữ quốc ngữ
là chữ của nước mình.
Nhưng dì không
nghe. Bởi vì dì không thể tin rằng cái thứ chữ viết bằng bút sắt mà lại
là cái chữ của mình được. Chữ của nước mình, theo dì, là chữ “an nam”,
chữ viết bằng bút lông kia.
Về chữ “an nam”
thì dì cũng biết vò vẽ. Nghĩa là dì có thể đọc chập chững được bài
Thập phương hay bài Nhất tâm quy mạng. Dì rất siêng năng.
Không có thời tịnh độ nào là dì không đi. Mỗi khi gần đến giờ tịnh là dì
lo rửa mặt, rửa tay thật sạch sẽ. Dì mặc chiếc áo rộng màu lam, cổ đeo
một tràng hạt huyền đen nhánh, chân đi đôi guốc lẹp kẹp. Dì kéo lê đôi
guốc từ dưới bếp lên lầu chuông, rồi thì từ lầu chuông, dì đi chân không
vào chùa đứng nép vào một góc để chờ đại chúng thăng đường hành lễ.
Dì rất ham học.
Dì đã thuộc lòng Di Đà, Hồng Danh Khể Thủ và Quy Mạng. Dì
muốn học Lăng Nghiêm. Chú Tâm Mãn và tôi sợ dì không thể nào
thuộc được Lăng Nghiêm, bởi vì chú Lăng Nghiêm dài bằng năm sáu
chú Đại bi. Làm sao mà dì học thuộc cho nổi, khi mà dì đã già
rồi, trí óc dì đã lẩm cẩm hay quyên rồi! Nhưng dì tha thiết quá, thành
khẩn quá. Chúng tôi đành phải chiều dì. Thế là chú Tâm Mãn lấy một xấp
giấy vàng bạc, đóng cho dì một cuốn tập. Tôi dán thêm cho dì hai cái bìa
cứng phết nước nâu. Mỗi ngày tôi viết trên sách ấy mấy câu, bắt đầu từ
Diệu trạm tổng trì bất động tôn ... Chữ viết rất lớn, một chữ to
gần bằng hộp diêm. Tôi nói:
- Bắt đầu từ hôm
nay, chú Mãn chỉ cho dì học, mỗi ngày một câu. Dì siêng năng thì chừng
... năm tháng có thể học thuộc được kinh này.
Dì cười, mắt híp
lại và hai hàm răng sún vẫn rất dễ thương:
- Năm tháng không
xong thì bảy tháng. bảy tháng không xong thì một năm. Chú đừng lo tôi
không thuộc.
Rồi dì học rất
siêng năng, Chú Mãn cứ tiếp tục chỉ cho dì học, ba bốn hôm như thế. Cho
đến hôm thứ năm, khi chú Mãn sắp sửa chỉ bài mới, tôi liền đến “khảo
hạch”, bắt dì đọc lại bài cũ. Bị thầy bắt trả bài một cách bất
ngờ, học trò luống cuống ngay. Thế là dì đọc không trôi tám câu
đã học. Tôi nói:
- Không được. Học
như thế này thì không bao giờ thuộc được Lăng Nghiêm, Rồi cứ học sau
quên trước, học trước quên sau, đến bao giờ thuộc được.
- Rứa thì thưa
chú, chú có cách chi học cho mau thuộc, chú chỉ biểu cho tui học với.
Tôi nói:
- Bây giờ thì thế
này. Mỗi ngày học vài câu. Hôm nay chỉ bài, ngày mai dò lại. Mà dò không
thuộc thì bắt học lại bài cũ. Cứ ba bữa thì học ôn một lần. Dì chịu
không?
- Chịu.
- Vậy thì bữa nay
bắt đầu học lại. Hôm nào không thuộc thì bị phạt.
- Phạt thì tôi
cũng chịu phạt, bởi vì học mà không sợ phạt thì mần răng cho mau giỏi,
nhưng mấy chú tính phạt mần răng? Quỳ hương thì tôi quỳ không nổi, bởi
vì đầu gối yếu hung (yếu lắm) rồi.
Tôi cười:
- Ai bắt dì quỳ
hương bao giờ. Để nghĩ ra cách khác.
Dì lại cười:
- Thưa các chú,
các chú cứ nghĩ đi.
Tôi đang nghĩ đến
các lối phạt ở trường học, nào “Cồng xin” (consigne), nào chép bài, nào
quét lớp ... thì bỗng chú Mãn phá lên cười. Tôi vội mắng:
Ấy chết, không
được cười lớn, chú Mãn! Quý Thầy nghe, quý Thầy rầy chết. Phải học hạnh
trang nghiêm, chớ bao giờ cười lớn như thế.
Chú Mãn cố nín
cười:
- Em đang nghĩ
đến một lối phạt, mà đã nghĩ ra rồi nên bật cười không thể ngăn cản
được.
Tôi hỏi:
- Chú nghĩ ra
cách nào, nói thử xem.
- Thế này nhé,
mỗi khi dì không thuộc, thì dì phải cung cấp cho hai anh em mình bốn
khuôn đậu phụ chiên để ăn trong bữa cơm ngọ.
Dì Tư cười gần
ngã sấp. nhưng tôi tán thành ngay:
- Phải đấy, tôi
đồng ý với cái lối phạt đó.
Cái món ăn thích
nhất của chúng tôi là đậu khuôn (đậu phụ) chiên. Chùa nghèo, thành thử
phần lớn các bữa ăn đều là đạm bạc. Một bữa cơm có đậu phụ đối với chúng
tôi, là một bữa cơm “lý tưởng” mà dì Tư lại có thể là tác giả của những
bữa cơm lý tưởng ấy! Bởi vì dì giữ cái phần đi chợ, mua các thức ăn. Bốn
khuôn đậu (hay hai thôi cũng quý rồi) dành riêng cho chúng tôi! Thật là
một điều hy hữu. Chúng tôi thường chấp tác ngoài vườn chùa từ mười tới
mười hai giờ, và thường trở về chùa ăn cơm sau đại chúng. Một mâm cơm
nhỏ đợi hai chúng tôi ở trên ghế quá đường mỗi khi chúng tôi về
muộn. Nếu trên mâm cơm ấy mà thỉnh thoảng “ngự” một đĩa đậu khuôn rán
thì thú biết chừng nào!
Cái lối phạt mà
chúng tôi mới phát minh ra, chúng tôi rất bằng lòng nó. Dì Tư cũng bằng
lòng. Ấy thế là thỉnh thoảng chúng tôi được thưởng thức trong bữa cơm
những miếng đậu phụ thơm tho và ngon lành. Chú Tâm Mãn còn ít tuổi nên
có lúc không nhịn được cười, cứ vừa ăn vừa khúc khích. Tôi cũng muốn
cười, nhưng thấy mình lớn hơn, đành phải “lập nghiêm”:
- À ra cái chú
Tâm Mãn này, ăn cơm không quán “ngũ quán” mà cứ cười mãi nhé!
Có một độ, dì Tư
thuộc bài luôn luôn. Chúng tôi không có dịp phạt và vì thế, đậu khuôn
cũng vắng trên mâm cơm, tôi nói với chú Tâm Mãn trong một bữa cơm trưa:
- Lâu nay không
có đậu khuôn chú Mãn nhỉ.
Chú Mãn ghé miệng
vào tai tôi thầm thì. Tôi gật đầu và mỉm cười:
- Đồng ý với chú.
Thế là buổi chiều
hôm đó, dì Tư phải học đến bốn câu. Tôi chắc thế nào ngày mai dì cũng
“bị phạt”. Trưa ngày hôm sau, vào giờ “chỉ tịnh” tôi xuống bếp tìm mượn
cây dao nhíp lên rọc giấy đóng sách, thì thấy dì đang dựa lưng vào thành
cối ngủ gật, tay cầm quyển kinh. Nghe tiếng động, dì ngồi ngay dậy. Tôi
hỏi:
- Sao dì không
vào nghỉ trưa một chút kẻo mệt? Dì đi nghỉ đi, để chiều làm việc. Chiều
nay còn đi kiếm thêm củi nữa nhé.
Dì nói nhỏ:
- Tui phải học
cho thuộc không thì chiều ni bị chú Mãn phạt. Nguy lắm.
Tôi cười:
- Nguy gì! Chỉ
tốn công chiên đậu phụ mà thôi.
Nhưng dì gọi tôi
đến gần, hạ giọng:
Chiên đậu thì
không tốn công mô, nhưng mà lâu nay tiền chợ hằng ngày thầy thủ khố
(quản lý) phát chừng mực lắm. Năm nay lúa ruộng của chùa thâu được không
bao lăm. Tiền không đủ mua rau cho đại chúng, thì lấy mô để mà mua đậu
khuôn nộp phạt.
- Vì vậy mà dì cố
học bài cho thuộc để khỏi bị phạt chớ gì?
Dì gật. Cái gật
đầu có vẻ đăm chiêu, nhưng rồi dì lại cười. Nghe dì nói, và nhìn cái
cười của dì, tôi thấy hơi hối hận. Rồi cảm thấy thương dì vô hạn. Tôi
nói:
- Tôi và chú Mãn
sẽ bỏ cái lối phạt ấy từ nay. Sẽ tìm cách phạt khác. Từ nay dì đừng chịu
phạt đậu khuôn nữa nhé. Thôi dì cất sách mà đi nghỉ một lát kẻo mệt.
Dì Tư vui vẻ làm
theo ngay. Tôi vào phòng chú Mãn, thầm thì với chú câu chuyện vừa xảy
ra. Rồi tôi dí một ngón tay lên trán chú:
- Chỉ tại chú đấy
nhé.
Chú Mãn nhìn tôi
hơi trách móc, và nói như làm nũng:
- Thế ai bảo chú
đồng ý với em?
4. Tiếng chuông Giao Thừa
Chúng tôi đinh
ninh rằng chúng tôi là những người hồi cư sớm nhất, nhưng không phải. Về
đến địa hạt Dương Xuân Thượng, chúng tôi biết rằng đã có nhiều gia đình
về trước chúng tôi đến cả nửa tháng. Trên con đường núi đưa về chùa, cỏ
mọc che cả lối đi. Chú Tâm Mãn đẫn đầu đoàn người hồi cư, có vẻ nóng nảy
hơn hơn ai hết. Thật ra, trong số sáu người hồi cư, không ai là không
mong cho mau về đến chùa. Xa chùa đã mấy tháng, chúng tôi không mong sao
được. Những người lớn tuổi điềm đạm và lặng lẽ nhất cũng tỏ vẻ sốt ruột.
Chúng tôi về chùa như một đoàn thám hiểm núi rừng: mọi người phải vạch
cỏ bẻ lau cho có lối đi Tất cả đều mặc áo ngắn, kể các thầy. Áo tràng và
áo nhật bình chúng tôi đều cuốn bỏ chung với những dụng cụ, mang trên
vai hoặc xách nơi tay. Tất cả đều mệt mỏi rã rời. Chúng tôi đã trải qua
năm sáu ngày đi bộ đường trường còn gì! Về gần đến chùa bao nhiêu lo
ngại hình như đã tiêu tan. Xóm làng rải rác trên các nẻo núi đồi tuy còn
mang nặng vẻ lặng lẽ khiếp sợ, nhưng cũng đã phảng phất có sinh khí.
Chúng tôi thấy nhẹ nhõm cả tâm hồn.
- Chùa kia rồi!
Chú Tâm Mãn buột
kêu lên một tiếng vui mừng. Dưới bóng những cây thông cao vút, mái tam
quan của chùa hiện ra như một hình bóng quen thuộc và thân yêu từ những
tiền kiếp xa xưa nào. Không ai là không cảm động. Tôi băn khoăn không
biết dì Tư có an ổn không, có còn mạnh khỏe trong cảnh đạn lửa tơi bời.
Hồi chúng tôi được giấy buộc phải tản cư, dì Tư đã nhất quyết xin ở lại
chùa. Chúng tôi khuyên can thế nào cũng không được.
- Xin các Thầy và
các Chú cứ về quê để mà lánh nạn. Các Thầy và các Chú cần sống để làm
việc cho đạo. Tôi xin ở lại giữ chùa. Không can gì đâu, tôi già cả rồi,
Với lại dù có gì đi nữa, tôi cũng không tiếc.
Chúng tôi dùng
đến cả uy lực nữa, nhưng cũng không lay chuyển được dì. Cuối cùng, phải
để cho dì ở lại. Tôi đã cẩn thận chỉ chỗ cho dì ẩn núp mỗi khi có tiếng
súng nổ. Tôi cũng đã chỉ cách cho dì giấu gạo và thức ăn ở một nơi kín
đáo. Xong cả đâu đấy và sau khi cầu Phật cho dì ở lại bình yên, tôi mới
theo các Thầy và các Chú lên đường.
Vì vậy nên khi
trở về, tối cứ băn khoăn lo ngại mãi, không biết dì ở nhà có bình an
không. Nhưng nỗi lo ngại liền biến mất khi chúng tôi bước vào tam quan
chùa. Từ xa, tôi nhận ra bóng dì Tư với chiếc áo nâu dài bạc màu, đang
múc nước bên suối. Chú Mãn gọi tên dì thật to. Dì bỏ thùng xuống nhìn
lên. Khi thấy bóng các Thầy và chúng tôi, dì lật đật chạy ra, và cảm
động quá dì không nói năng được. Dì chỉ khóc.
Mái chùa bị đạn
hư hỏng mất nhiều chỗ. Tường chùa cũng lỗ đỗ những vết đạn. Cảnh vật có
vẻ tiêu điều hơn trước. Tuy nhiên ngoài những vết đạn kia, chùa không bị
thương tích nào quá nặng đến nổi phải hư đổ như những nơi khác. Nổi vui
mừng thứ nhất của chúng tôi và của dì Tư là số người tản cư trở về không
hao thiếu một người nào.
Hôm chúng tôi trở
về chùa là hôm hăm bảy tháng chạp. Cho đến chiều hôm đó, chúng tôi mới
được ăn một bữa cơm nóng sốt và tươm tất, do dì Tư sửa soạn. Trong mấy
tháng trời, chúng tôi ăn uống thiếu hụt kham khổ; không có bữa nào có
thể gọi được là bữa, Một lít tương làm thức ăn cần thiết thì đã được pha
loãng bao nhiêu lần trong những lít nước muối. Những chén cơm trộn đến
hai phần ba khoai sắn bao giờ của được “tiêu thụ” một cách ít oi chừng
mực. Thêm vào đó cái khổ không giường không chiếu làm cho chúng tôi ai
cũng ốm và đen.
Sau khi dùng cơm,
tất cả đều ngủ vùi một giấc mê mệt cho đến sáng. Qua ngày hôm sau, chúng
tôi mới bắt đầu chương trình “kiến thiết”. Những đồ đạc trong chùa đều
được lau chùi sửa soạn lại. Chúng tôi quyết dọn phòng xá, sắp đặt những
đồ vật ngổn ngang. Định sửa soạn để ăn một cái Tết hồi cư.
Và suốt ngày hôm
ấy, chúng tôi vui vẻ như đã thấy nét mặt của hòa bình. Nhưng tối đến,
không khí chiến tranh và của chết chóc trở lại. Tiếng súng nổ ran bốn
phía. Đạn bay vèo vèo trên mái ngói. Mọi người ngồi yên trong liêu
phòng, cửa đóng kín mít. Thỉnh thoảng, ánh sáng của một trái châu từ đồn
canh bắn lên, chiếu qua những kẹt cửa. Tiếp đến, những tràng liên thanh
nổ ròn liên tiếp.
Tôi ngồi với chú
Mãn trong nhà hậu, bên ánh đèn dầu lù mù. Chúng tôi nghĩ đến cảnh tượng
chết chóc đang diễn ra bên ngoài và cùng lặng lẽ niệm Phật cho những
người xấu số, nhưng rồi thời khắc qua. Đêm hăm tám trở lại yên tĩnh,
nhưng một sự an tĩnh luôn luôn bị đe dọa.
Từ hôm trở về
chùa đến nay, buổi tối và buổi khuya chú Mãn không thỉnh đại hồng
chung nữa. Bởi vì dì Tư không cho. Dì bảo rằng có một buổi tối (hồi
chúng tôi đi khỏi) vừa lên lầu thỉnh được năm sáu tiếng chuông thì dì
nghe có tiếng động bên dưới. Lật đật chạy xuống, dì thấy năm sáu ông tây
đang hung dữ đi vào. Họ chỉ súng vào dì đe dọa và ra hiệu không cho dì
thỉnh chuông nữa. Có lẽ họ sợ rằng tiếng chuông là một ám hiệu của địch
quân. Hay có lẽ vì họ ghét không muốn nghe tiếng đại hồng chung cũng
nên. Từ đó, mỗi buổi tối và buổi khuya, dì không dám thỉnh chuông nữa.
Tối hôm chúng tôi về, dì đã căn dặn chú Mãn.
- Buổi tối và
buổi khuya mà không có tiếng chuông thì thấy nhạt nhẽo làm sao ấy. Dì
chép miệng.
Mà thực thế.
Không có gì nhạt nhẽo và lạnh lùng bằng những buổi tối thiếu tiếng đại
hồng chung. Không khí trong chùa trở nên buồn tẻ. Núi rừng cũng tăng vẻ
hoang dại. Tiếng dế trở nên dày dặc và thê lương hơn. Ở chùa, thường
thường mỗi buổi khuya chúng tôi thức dậy lúc bốn giờ. Sau khi rửa mặt
rửa tay xong, chúng tôi ngồi bán già trên “đơn” của mình, lắng
nghe tiếng đại hồng chung và thực hành phép tĩnh tọa hay niệm Phật. Bây
giờ, buổi khuya không có tiếng chuông. Chúng tôi thấy thiếu một cái gì
rất quan trọng. Tôi không ngồi tĩnh tọa được nữa. Hai ba bữa nay, chúng
tôi phải rời “đơn”, ra bàn thắp đèn bạch lạp ngồi học bên nhau để tìm sự
ấp áp và cũng để quên rằng chùa không thỉnh chuông. Những buổi tụng niệm
công phu cũng trở nên thiếu thốn buồn tẻ. Tiếng chuông gia trì nhỏ quá,
yếu đuối quá, không đủ sức xua đuổi bầu không khí ảm đạm và lặng lẽ của
núi đồi, trong những buổi đêm tối đen và những buổi khuya mịt mờ sương
phủ.
Tuy nhiên chúng
tôi không muốn để cho cái Tế trở về trong không khí buồn tẻ âm u ấy.
Vâng lời các Thầy, chúng tôi đem lư trầm, chân đèn và các đồ thờ lau
chùi cho thật bóng. Dì Tư đã nhân khi rảnh việc, đi chặt về những lá
chuối. Dì đã ngâm nếp và đỗ xanh.
- Thế nào tôi
cũng nấu được một nồi bánh tét cho các chú xem. Ấy thế là dì bắt tay vào
việc. Chúng tôi vui lòng giúp đỡ dì. Nhưng đến hôm hăm chín Tết, chú Mãn
có một ý rất hay:
- Mình làm mứt ăn
Tết, thưa chú.
Thoạt tiên tôi
không biết nên làm mứt với cái gì. Nhưng chú Mãn giải thích ngay:
- Mình chỉ làm
mứt “bình dân” thôi, bằng khoai lang và bằng củ sắn mì.
Chúng tôi liền
hăng hái thực hành ngay. Khoai và sắn thì thiếu gì ngoài vừa chùa.
Dì Tư sợ người ta
vào đào trộm sắn, đẵ chặt sát gốc tất cả vườn sắn từ mười lăm hôm nay.
Những đọt sắn non vừa lên chừng một tấc tây; đứng ngoài nhìn vào, người
ta tưởng đó là một vườn sắn trồng chừng một tháng. Sắn một tháng làm gì
đã có củ! Nhờ thế vườn sắn đang còn nguyên vẹn, chưa bị đào trộm như
vườn khoai.
Đường thì chúng
tôi nhờ dì Tư mua thứ đường đen, ở cái chợp xép họp tạm dưới đồi Dương
Xuân. Dì Tư đã khéo léo mua thêm một ít vừng. Thứ mứt của chúng tôi
chẳng qua là một thứ khoai ngào, có trộn vừng rang. Thế thôi! Nhưng như
thế cũng đã là sang chán đối với một cái Tết hồi cư nghèo khổ.
Điều an tâm nhất
là chúng tôi đang còn lúa để xay ăn dần cho đến mùa gặt sang năm. Trước
hồi tản cư, sáu bảy thầy trò đã hỳ hục đem chôn lúa sau vườn, trong
những cái chum sành rất lớn. Chúng tôi đào dần lên từng chum, xong lấp
đất như cũ. Sang năm, ruộng chùa thế nào cũng cung cấp kịp cho chúng
tôi.
Đêm ba mươi. Nồi
bánh chưng sôi sùng sục ở giữa nhà. Tất cả đều bắt ghế ngồi quanh đống
lửa, từ các Thầy các Chú cho đến dì Tư. Trời hơi lạnh. Một vài tiếng
súng lẻ tẻ. Chúng tôi ngồi thức và nói chuyện, đợi giờ đón giao thừa và
lạy vía Đức Di Lặc. Ngoài kia, trời tối như hũ nút, chỉ có một
vài vì sao lộ ra yếu ớt trên nền trời đen kịt.
Tết năm nay,
chúng tôi chỉ có bảy người. Bởi vì trên đường trở về, vị Thượng tọa thầy
tôi và bốn thầy khác đã thuận bước ghé thăm một ngôi chùa cổ bị tàn phá.
Chúng tôi ba thầy và ba trò đã trở về trước. Mãi cho tới hôm nay, Thượng
tọa chưa thấy về.
Ngồi bên đống
lửa, tôi nghĩ nhiều đến vị trưởng lão đáng kính ấy. Hôm tản cư, thầy
khuyên chúng tôi lên đường, nhưng chính thầy tôi lại không đi. Thật ra,
trong đại chúng không ai muốn đi tản cư cả. Nhưng lệnh đã đưa ra, bắt
toàn xóm tản cư, chùa cũng không thể không đi. Đại chúng đã bạch rằng
Thượng tọa không thể ở lại một mình, và nếu Thượng tọa ở lại, tất cả
cũng đều nhất tâm ở lại, mặc dù trái với lệnh chính quyền. Cuối cùng,
Thượng tọa phải miễn cưỡng theo các thầy để đi lánh nạn. Ngài nói:
- Nếu quả đại
chúng đã gây nhân tai nạn thì dù ta có lánh đi đâu cũng không trốn khỏi
tai nạn.
Lời nói ấy, tôi
còn ghi nhớ mãi và bây giờ tôi mới nhận được tất cả sự thật mà nó hàm
chứa. Biết bao gia đình nghèo đã an toàn khi họ ở lại. Biết bao gia đình
giàu có đã tan rã thảm thương vì đi lánh nạn. Đi lánh nạn, những người
này lại tìm thấy taì nạn. Nói như lời của dì Tư mà đúng: “Thời này, tai
ương hoạn nạn đầy đường. Lấy đức mà đo chứ không thể lấy sự giàu có khôn
ngoan mà đo được”. Có lẽ chiếc áo giáo phòng thân chắc chắn nhất là tâm
đức của mình, là sự ăn ở theo lẽ phải của mình. Họa phước đều do con
người tự tạo ra, không phải do một sự tình cờ nào đưa đến.
Dì Tư đã vớt ra
khỏi nồi những chiếc bánh tét đầy đặn, hơi lên nghi ngút, bánh đã chín.
Giờ cúng giao thừa cũng sắp đến. Chúng tôi sửa soạn hành lễ.
Trầm hương xông
ngất. Tôi ra đứng ở gác chuông, nhìn ra bốn phía. Núi rừng đen kịt. Vài
ngôi sao lung linh như sắp rụng. Nhìn ra xa, không thấy có một bóng
đdèn. Có lẽ xóm làng tỉnh thức, đang đóng chặt các cửa để cúng lễ tổ
tiên, đón chào giờ phút giao thừa. Lặng lễ, chú Tâm Mãn đến gần tôi:
- Không có lý mà
lễ giao thừa lại không có chuông trống Bát Nhã.
Tôi bàng hoàng
như tỉnh giấc. Ừ, không có lẽ mà lễ giao thừa lại thiếu chuông trống
Bát Nhã? Mọi năm mỗi lần cúng lễ giao thừa, chùa đều đánh chuông
trống bảy hồi, và tiếng chuông trống Bát Nhã bao giờ cũng mở đầu
cho những tràng pháo đón mừng năm mới vang dội từ xóm làng bao bọc chung
quanh và dưới chân các đồi núi. Năm nay, cố nhiên không ai đám đốt pháo
rồi, nhưng không lẽ chuông trống giao thừa lại im tiếng nữa sao. Chúng
tôi lại đưa mắt nhìn ra ngoài. Đồi núi xóm làng chìm trong bóng tối nặng
nề, u tịch. Giao thừa làm sao trở về trong bầu không khí trĩu nặng khiếp
sợ và lo âu?
- Hay là chúng ta
cứ đánh chuông trống như thường lệ? Tôi hỏi.
Chú Tâm Mãn nhìn
tôi lo âu:
- Lỡ ra Tây xách
súng chạy vào bắn thì sao?
Tôi lặng thinh,
nhưng nghĩ đến một năm dài u ám sắp trở về, tôi lại mạnh dạn:
- Không lo, họ
cũng biết chắn hôm nay là ngày Tết Âm lịch, ta cứ đánh. Không khí nặng
nề quá, làm sao năm mới dám về cho được? Ta cứ đánh chuông trống, chú ạ.
Nó vào, tôi biết tiếng Tây, để tôi giải thích cho.
Thấy tôi cương
quyết, chú Tâm Mãn vững tâm đi sang lầu trống.
Boong ... boong
...
Nhè nhẹ, tiếng
đại hồng chung bắt đầu theo nhịp trống ngân lên. Tiếp theo, những tiếng
trống oai hùng như sấm dậy mở đầu cho những tiếng đại hồng chung ngân
vang sung sướng. Bảy hồi chuông náo động cả đêm khuya tịch mịch, tưng
bừng đón tiếp một mùa Xuân mới. Xen lẫn trong tiếng chuông trống gnân
vang, có tiếng kinh trầm trầm dậy theo tiếng mõ đều đều của các Thầy
đang hành lễ. Tiếng chuông gia trì ấm áp, theo trầm hương quyện ngát
cảnh chùa.
Chú Tâm Mãn một
tay vịn vai tôi, một tay chỉ ra ngoài:
- Này chú xem.
Bốn phía, thấp
thoáng những ngọn đèn của xóm làng trở dậy cúng giao thừa. Có lẽ cửa nhà
nào cũng đã mở rộng. Núi đồi mất hẳn vẻ hoang dại, trở nên hiền lành.
Tiếng đại hồng chung oai nghiêm và ấm áp, đã xua đuổi những bóng hình sợ
hãi và đánh tan u tịch. Tất cả xóm làng đều đã cảm thấy Xuân về trên đất
nước ly loạn.
Đại hồng chung
vẫn khoai thai điểm từng tiếng rành rọt. Âm thanh ngân dài, ấm áp và
thuần hậu. Chúng tôi trở vào, quỳ dưới Phật đài, cùng với đại chúng tha
thiết dâng lời cầu nguyện, cầu nguyện cho một mùa Xuân đất nước an vui.
5. Giọt nước cành dương
Cho hay giọt
nước cành dương
Lửa lòng rưới
tắt mọi đường trần duyên ...
NGUYỄN DU
Đúng vào hôm tôi
vừa ở Phật Học Đường Báo Quốc về thì Vĩnh đến thăm. Anh đến mang cho tôi
một chồng sách Phật viết bằng tiếng Pháp mà anh mới gởi mua tận xứ xa.
Anh cũng không quên mang tặng chú Tâm Mãn một cuốn tự điển Pháp Việt mới
xuất bản, bởi vì anh biết chú Mãn đang cần cuốn này để học thêm Pháp
văn.
Vĩnh cười nói với
chú Mãn:
- Pháp văn của
chú đã khá lắm rồi đấy. Truyện của Alphonse Daudet mà chú có thể đọc
không cần tự điển rồi cơ mà, nhưng mà mà Hán văn của tôi còn tệ lắm. Học
chóng quên qua. Chẳng biết bao giờ tôi có thể đọc được sách Hán văn như
các chú.
Tôi cũng cười:
- Anh chẳng lo.
Cứ chịu khó theo phương pháp của tôi đã bày mà học. Với cái thông minh
của anh, có lẽ chẳng bao lâu anh vượt được cả chú Mãn nữa đấy.
Vĩnh thông minh
thật. Độ tôi còn ở chùa (chưa vào nội trú Phật học đường), mỗi tuần anh
đến hai lần học với tôi, thế mà chỉ trong vòng ba tháng thôi, anh đã có
thể đọc nhấp nhem được quyển “Phật giáo sơ học khóa bản” viết bằng chữ
Hán. Anh học chữ Hán bởi vì anh cố công muốn nghiên cứu giáo lý đạo
Phật. Anh chịu khó đáo để. Gần đến kỳ thi tú tài phần hai rồi mà anh vẫn
không bỏ Hán văn. Anh bảo:
- Đậu hay không
đậu chả cần lắm. Cần giỏi Hán văn để mà nghiên cứu đạo Phật cho được đã.
Người thanh niên
vui tính ấy đã xem chúng tôi hơn cả anh em ruột thịt. Chúng tôi quen
biết anh trong một trường hợp khá đặc biệt. Nụ cười của Vĩnh thật có
duyên. Khuôn mặt anh sáng sủa, thông minh. Đôi mắt hiền dịu, bộc lộ được
cả những cảm tình thành thật của anh. Anh rất vui tính. Trong giọng nói
ấm áp của anh thỉnh thoảng được điểm thêm một tiếng cười trong trẻo.
Sáu tháng đã qua,
từ ngày chúng tôi biết anh. Chú Mãn rất có cảm tình với Vĩnh. Vài ba hôm
không thấy anh tới, chú đã nhắc. Bởi vì Vĩnh thành thực, dễ thương và
vui tính lắm. Nói chuyện với anh, ai cũng mến ưa anh. Ấy thế mà cậu con
trai kia đã có lần chán đời, suýt “cắt tóc đi tu” cơ đấy. Viết chuyện
riêng của anh lên đây, không biết Vĩnh có giận hay không, nhưng tôi nghĩ
rằng có lẽ anh không giận.
Hôm ấy, tại chùa
Linh Quang (Hiếu) có đại hội bất thường của Giáo hội Thừa Thiên, Thượng
tọa và các thầy Tỳ kheo đều đã đi dự hội từ hồi sáng. Chùa vắng, chỉ còn
có chú Tâm Mãn và tôi ở nhà. Tôi đang chép bài thì chú Tâm Mãn vào báo
có một người khách.
- Một thanh niên.
Anh ấy hỏi thầy nhưng thầy đi vắng. Em không không biết có nên mời anh
ấy ở lại không.
Tôi buông bút,
đáp:
- Chú cứ mời
người ta ở lại đi. Mời vào nhà Lạc nghĩa ngồi chơi. Lát nữa tôi ra nhé.
Một lát sau, tôi
mặc áo dài đi ra. Chàng thanh niên vẫn ngồi nhìn bức họa đức Quán Thế
Âm, nét mặt trầm tư. Thấy tiếng động anh ngoảnh lại và đứng dậy. Tôi mời
anh ngồi, rót nước mời anh uống và hỏi anh có chuyện gì gấp cần phải
thưa Thầy ngay không. Anh vội vàng trả lời không có việc gì cần lắm.
Thế rồi anh lại ngồi yên. Tôi cũng ngồi yên, không hỏi thăm gì nữa, để
mặc cho anh ngồi ngắm một cách thiếu tự nhiên những đồ vật trang trí
trong nhà.
Anh chợt hiểu:
- Chú đi tu đã
được mấy năm rồi, thưa chú?
Tôi nhìn anh đáp:
- Dạ, tôi xuất
gia đã gần ba năm rồi.
- Chú xuất gia từ
lúc mấy tuổi?
- Mười chín.
- Thế là năm nay
chú hăm hai. Tôi cũng mới hăm ba, suýt soát tuổi chú.
Và anh làm thân
ngay:
- Vậy xin chú cứ
xem tôi như anh em và đừng giận nếu tôi có hỏi những câu có vẻ tò mò
nhé.
Tôi cười:
- Đâu dám, anh cứ
hỏi.
Trầm ngâm một
lát, anh thân mật:
- Vì sao chú đi
xuất gia?
Tôi dương mắt
nhìn anh, và hơi khó chịu một tí, nhưng tôi làm vui ngay và trả lời một
cách thẳng thắn:
- Vì tôi mến đạo
Phật, mến nếp sống giải thoát.
- Vì sao chú mến
nếp sống giải thoát?
- Tôi sinh trưởng
trong một gia đình Phật tử. Tôi được đọc một ít sách báo Phật học và tự
nhiên thấy ưa thích đời sống thanh tịnh giải thoát, nhất là khi biết
rằng đời sống ấy có thể giúp ta tìm hiểu chân lý.
Anh chăm chú nghe
tôi nói, và cố gắng giấu một nét mặt u buồn. Anh thở dài thật nhẹ, sợ
tôi nghe thấy. Cuối cùng anh khẽ hỏi:
- Tôi có người
bạn cũng muốn xuất gia, nhưng bạn tôi không biết muốn đi tu phải có điều
kiện gì.
- Bạn anh năm nay
bao nhiêu tuổi.
- Cũng trạc tuổi
chú và tuổi tôi.
- Có phải anh hỏi
điều kiện xuất gia cho bạn anh không?
- Vâng. Anh trả
lời nghe có vẻ ấp úng.
- Bạn anh còn đi
học?
- Vâng, nhưng
cũng sắp thôi, bạn tôi học Đệ nhất, đậu bán phần năm ngoái. Vậy thưa
chú, chú cho biết muốn đi tu, bạn tôi phải có những điều kiện nào?
Tôi trả lời ngập
ngừng:
- Kể ra điều kiện
thì cũng không có điều kiện gì nhiều ...
Rồi đột ngột, tôi
hỏi:
- Bạn anh có bị
thất vọng trong một cuộc tình duyên nào đó không?
Câu hỏi của tôi
đến một cách bất ngờ quá làm anh lúng túng ngập ngừng, và luống cuống
nữa. Tôi thương hại:
- Bởi vì nếu bạn
anh bị thất tình, anh ấy sẽ không được xuất gia đâu.
- Vì sao thế,
thưa chú?
- Bởi vì bạn anh
không thể sống nổi đời sống của người tu.
- Sao lại không
sống nổi.
- Vì đó là một
người thiếu nghị lực. Anh ấy thất tình, anh ấy muốn đi tu, thì cũng như
có một số người thất chí chán nản khác muốn rời bỏ trốn tránh cuộc đời.
Thất vọng mà chán nản, ấy là không có nghị lực, mà đã không có nghị lực
thì làm sao có thể sống được cuộc đời của nhà tu trường kỳ gian khổ?
Gian khổ đây không phải là một ít cực khổ thể xác. Gian khổ mà chúng tôi
muốn nói đây là khả năng chịu đựng những thử thách cố gắng để đạt đến
mục đích của cuộc đời tu đạo. Nếu bạn anh vì thất tình mà đi tu, thì sớm
muộn gì bạn anh cũng xuất tục mất thôi.
- Xin chú cho
biết lý do.
- Trước hết, phải
nói rằng bạn anh vào chùa mang theo cả một tâm trạng đen tối, buồn nản
đến cực độ, mà như thế là cả một cái tội. Khởi đầu của một cuộc đời mà
đen tối như thế thì toàn thể cái cuộc đời mới như thế nào? Trong khi
người khác và chùa với một tâm niệm thành khẩn trong sáng để phát nguyện
sống đời giải thoát thì bạn anh lại vào chùa với ý niệm trốn bỏ xa lánh
cuộc đời. Đạo Phật không phải là chỗ dung chứa những tâm hồn đen tối đó,
anh ạ.
- Nhưng đạo Phật
che chở cho những tâm hồn khổ đau.
- Cái đó thì có,
nhưng che chở bằng nhiều cách, chứ không nhận vào đoàn thể tăng già một
phần tử không theo đuổi mục đích tăng già.
- Xin chú cho
biết mục đích ấy là gì?
- Như tôi đã nói
với anh, mục đích đó là giải thoát giác ngộ cho mình và cho những kẻ
khác. Ở đây bạn anh không có mục đích ấy. Bạn anh chỉ muốn lánh đời mà
thôi, nhưng đạo Phật đã có ra vì cuộc đời: tu như chúng tôi là để đào
luyện cho có một căn bản đạo đức giác ngộ, để trước hết cứu khổ cho tự
mình, sau lại, để giúp đỡ cho mọi người.
- Biết đâu sau
này, bạn tôi sẽ học theo để có được mục đích đó?
- Cái đó chưa thể
nói trước, nhưng nếu bây giờ bạn anh vào chùa bạn anh sẽ khổ đau hơn ở
đời nhiều. Sống trong cảnh thanh tịnh, chúng tôi thấy an lạc và giải
thoát; nhưng bạn anh sẽ khổ sở điêu đứng vì cái khung cảnh vắng vẻ thanh
tịnh của chùa. Càng vắng vẻ, bạn anh càng sống với nội tâm, càng sống
với nỗi thất vọng đau khổ của mình. Rồi thì mỗi khi nghe một tiếng
chuông, bạn anh lại sầu héo thêm lên một chút. Chúng tôi nghe chuông thì
lại càng thấy tâm hồn thanh tịnh, còn bạn anh nghe chuông thì sẽ thấy
toàn sầu thảm, bởi vì tâm hồn của bạn anh bệnh hoạn, không lành mạnh như
tâm hồn của những người khác ...
Giờ ngọ, chú Mãn
đã cúng Phật xong. Người khách trẻ rất tiếc phải bỏ nửa chừng câu
chuyện, nhưng tôi ân cần mời anh ở lại thọ trai. mắt anh sáng lên. Bữa
ngọ trai hôm ấy chỉ có ba chúng tôi. Chú Tâm Mãn đã tô điểm cho bữa cơm
của chúng tôi một món măng hầm mà chú đã nhờ dì Tư sửa soạn hồi nãy.
Ngọ trai xong,
Vĩnh (trong bữa cơm chúng tôi đã biết tên anh là Vĩnh) muốn tiếp tục câu
chuyện, chúng tôi ba người đưa anh ra ngoài núi, ngồi dưới rặng thông.
Tôi giới thiệu chú Mãn với Vĩnh, và chúng tôi trò chuyện thân mật với
Vĩnh như đã quen biết anh từ lâu lắm.
Vĩnh hỏi:
- Chú đã có đọc
cuốn “Thế rồi một buổi chiều” của Nhất Linh chưa?
Tôi đáp:
- Vâng có đọc.
Anh nhắc đến cuốn ấy tức là anh đã hiểu. Cô sư nữ của Nhất Linh cũng đã
vì thất tình mà đi tu đấy, và sống trong cảnh thanh tịnh, nghe tiếng
chuông, cô đã chẳng thấy tâm hồn êm ả chút nào, mà trái lại, càng thấy
khổ đau tan nát thêm. Thành ra, khi cô bỏ chủa ra đi ... với một người
chiến sĩ, chúng ta cũng không ngạc nhiên mấy, nhưng cũng may, đó chỉ là
nhân vật tiểu thuyết ... Có thêm một nhân vật như thế thì đạo Phật chỉ
lấy làm xấu hổ mà thôi.
Lời nói vô tình
đó khiến Vĩnh đỏ mặt. Anh quay đi, làm bộ nhìn phía tháp chùa, nhưng chú
Tâm Mãn đã tinh ý nhận thtáy, chú nói lảng đi:
- Các thầy chắc
hẳn đến chùa mới về.
Bỗng Vĩnh quay
lại:
- Vậy thì thưa
chú, bạn tôi không nên xuất gia?
- Vâng, rất không
nên. Bạn anh chỉ nên vùng vẫy để mau thoát khỏi cái vỏ tâm lý đen tối
đang úp chụp lấy anh ấy mà thôi. Đời vẫn đẹp, nhưng bạn anh không còn
thấy đẹp. Anh thử nhìn chúng tôi, chúng tôi sống ở đây một cách vui vẻ,
và có thể nói yêu đời nữa. Chúng tôi có lý tưởng. Lý tưởng ấy là đạo
Phật. Chúng tôi chỉ chán ghét có một điều. Đó là dục vọng si mê. Chúng
tôi muốn sống với một lý tưởng thật đáng gọi là lý tưởng. Nghĩa là động
lực thúc đẩy lý tưởng ấy không phải là dục vọng. Bạn anh cần thoát ra
ngoài cái tâm trạng thất tình càng sớm càng hay. Bởi vì anh ấy có thể
còn có lý tưởng của mình và cũng cần phải lành mạnh để phụng sự cho lý
tưởng ấy.
Chú Mãn cười hỏi
Vĩnh:
- Thất tình mà đi
tu thì có đáng ghét không hở anh?
Vĩnh khẽ đáp:
- Đáng thương thì
phải hơn.
- Thương hại ấy.
- Vâng thương hại
cũng được. Còn hơn là ghét. Vậy bây giờ nếu bạn tôi không có ý muốn đi
tu nữa thì chú có ghét nữa không, chú Mãn?
- Cái ấy anh hỏi
chú Quán.
Tôi cười:
- Cố nhiên là
không ghét nữa, mà trái lại, chúng tôi sẽ có rất nhiều cảm tình, và nếu
anh ấy lại chịu khó lâu lâu đến chùa để học cho rõ những chủ trương của
đạo Phật , thì anh em mình còn đãi cơm chay là khác nữa đấy.
Vĩnh vui cười:
- Vậy thế nào tôi
cũng đem bạn tôi đến. Bạn tôi sẽ yêu các chú lắm.
Hai ngày sau,
Vĩnh đến, nhưng đến có một mình. Thì ra bạn của anh và anh chỉ là một
người. Anh đến với một vẻ mặt tươi trẻ hơn:
- Cám ơn chú đã
giải thoát cho tôi ra khỏi một tâm trạng hắc ám. Lời nói của chú cũng
như đời sống của chú đã đánh bạt đi rất nhiều những sắc thái buồn nản
của tâm hồn tôi. Hôm ấy trở về, tôi suy nghĩ rất kỹ về những lời nói của
chú, và tôi thấy tôi suýt chết đuối trong cái tâm trạng chủ quan đen tối
của tôi. Tôi thấy những câu thơ sau đây rất đúng và phù hợp với lời
khuyên của chú:
Tandis que
tout change pour toi, la nature est la même,
Et là même
soleil se lève sur tes jours ...
- Nhưng tôi chưa
tin rằng tâm hồn anh đã lành mạnh hoàn toàn.
- Vâng, nhưng tôi
có thể nói là đã thuyên giảm một cách phi thường. Đã hơn hai tháng nay,
tôi khổ đau điên cuồng ...
- Nhưng bây giờ,
anh đã được thấm nhuần một vài giọt nước dương chi của Phật. Tôi mong
anh học Phật thêm nữa để thấy cái đẹp siêu thoát của đạo Từ Bi.
Vĩnh bày tỏ rằng
anh đã từng nghe nói về triết lý siêu việt của đạo Phật, nhưng anh chưa
được am hiểu một tí gì về giáo lý ấy.
- Tôi muốn sẽ có
được dịp tìm hiểu đạo Phật nhiều hơn. Sách Việt và Pháp không có bao
nhiêu. Chỉ có một cách là học chữ Hán. Lâu nay tôi có nhiều thành kiến
sai lầm quá. Tôi tưởng đạo Phật là nơi nương náu của những tâm hồn khổ
đau, chán nản.
Tôi khuyên anh
học chữ Hán và bảo đảm sẽ bày cho anh học. Thế là mỗi tuần, anh đến chùa
hai bận. Trong giờ nghỉ ngơi, chúng tôi thường đưa nhau ra núi chuyện
trò. Tôi nói cho Vĩnh nghe về lịch sử đạo Phật, và vai trò Phật giáo
trong văn hóa Việt Nam. Anh say sưa nghe kể lại những thời đại hưng
thịnh của thủa Lý Trần và đã từng tỏ bày ý kiến xây dựng lại một nền
Phật giáo dân tộc.
- Một ngày kia,
anh nói, có thể tôi cũng xuất gia, nhưng bây giờ đây, tôi cần cố gắng
nhiều để có một sức học căn bản về đời và đạo, để sau này có thể phụng
sự cho Phật giáo một cách đắc lực. Tôi rất mừng khi thấy các chú, bởi vì
các chú là hình ảnh của lớp xuất gia tích cực sau này. Đoàn thể Tăng
già, theo tôi, phải tìm lại được sinh khí của các thời đại Lý Trần ngày
xưa mới được.
Tôi hứa sẽ cố
gắng giảng cho anh về đạo Phật; riêng anh, anh cũng hứa sẽ tìm giúp tôi
những tác phẩm Phật học của Tây Phương.
Câu chuyện tình
duyên của Vĩnh, anh cũng đã có lần kể lại cho chúng tôi nghe. Nhưng
thôi, chuyện đời ta gác lại, nói ở đây làm chi, phải không Vĩnh? Đừng ai
tò mò muốn biết câu chuyện ấy làm gì. Chỉ nên biết rằng hiện giờ Vĩnh
rất khá Hán văn. Anh vừa gởi cho tôi một tập văn mà anh đã dịch trong
tạp chí Trí Tuệ Âm. Theo như anh viết cho tôi, còn một năm nữa tốt
nghiệp đại học và anh sẽ trở về làm việc cho nền Văn hóa Phật giáo.
Người thanh niên có lý tưởng cao đẹp và yêu đời đó ai ngờ đã chỉ nhờ
thấm nhuần có một giọt nước từ bi của Phật ...
6. Tình người
Chú có một cái
thơ, em đã để trên bàn của chú.
- Thơ ở đâu gởi
đến thế, chú mãn?
- Hình như ở Pháp
thì phải. Em không nhìn kỹ, chỉ nhớ là có tem lạ thôi.
Tưởng là thơ của
Thanh Lương gởi về, tôi mừng rỡ. Nhưng không, chỉ là cái thơ trả lời về
việc mua báo “La Pensée Bouddhique”.
Hơn hai năm nay,
tôi không được tin Thanh Lương mà cũng chẳng biết Thanh Lương ở đâu để
gởi thơ. Nhưng lòng tôi không bao giờ không nghĩ đến Thanh Lương, người
bạn trẻ ngoại quốc mà tôi rất mến yêu ấy. Vâng, Thanh Lương là một thanh
niên Pháp. Cái tên Thanh Lương là cái tên mà tôi đã đạt cho anh. Anh tên
là Marty, Daniel Marty. Một tiền duyên nào đã khiến cho chúng tôi gặp
nhau và mến nhau dưới mái chùa Báo Quốc thân yên. Đó là vào hồi năm
1947, hay 48 gì đó, tôi không nhớ rõ. Tôi được thầy cho ra học tại Phật
Học Đường Báo Quốc. Mỗi tháng tôi về thăm thầy và thăm chùa một lần, vì
đường đi rất khó khăn, tuy chỉ phải đến đàn Nam Giao rồi vượt qua vài
đồi thông nhỏ. Quân đội Pháp chiếm đóng cả vùng Nam Giao và đặt ở đó một
căn cứ quân sự. Thỉnh thoảng mới có các thầy và các điệu đi ngang qua
những con đường hẻo lánh trên núi, còn thường dân ít có ai dám đi lại.
Nhất là dân thành phố Huế mới hồi cư. Không ai lên đó làm chi. Chùa báo
Quốc ở gần ga mà người ta cũng ít dám lên thì đủ biết.
Hầu hết mọi nơi,
trên các đồi cao người ta đều có dựng “lô cốt”. Có những lúc Tây với
Việt Minh bắn nhau rầm rầm.
Có những đêm mọi
nhà đóng cửa kín mít người ta nằm nghe tiếng hò reo biểu tình vang dậy
và tiếng súng nổ liên thanh. Có những buổi sáng thức dậy người ta thấy
trên đường Nam Giao một vài xác người bị ám sát hồi hôm và khắp đường,
những khẩu hiệu viết bằng vôi dấy máu ...
Chính trong độ
ấy, chúng tôi gặp nhau. Tôi, một học tăng Việt Nam khoác áo nâu sòng,
còn Thanh Lương thì là một thanh niên Pháp tại ngũ.
Sáng hôm đó sau
giờ Bố Tát, nghĩa là giờ mà chúng tăng hợp lại để kiểm điểm hành vi
trong mỗi nửa tháng - tôi về chùa rất sớm, khi sương mai chưa ráo trên
đầu ngọn cỏ. Một cái đãy bằng vải đựng chiếc y vàng và vài quyển kinh.
Một cái nón lá trên tay. Một niềm vui nhẹ: được về chùa, thăm thầy, thăm
chú Tâm Mãn, thăm lại ngôi chùa cổ kính.
Tôi vừa vượt khỏi
một cánh đồi thì có tiếng ai gọi. Nhìn lên thì ở phía trên đồi, có một
chàng lính Tây đưa tay vẫy. Tôi tưởng người ta muốn đùa người tu hành
cho nên cứ quay mặt về phía trước mà tiếp tục đi. Nhưng bỗng tôi có cảm
giác đây không phải là chuyện chơi. Bởi vì đàng sau tôi có tiếng giày
thình thịch, của một quân nhân chạy theo. Chắc họ khám xét. Có lẽ tôi
mang một cái đãy bằng vải khả nghi. Tôi liền đứng lại, đợi cho người kia
chạy tới.
Người kia chạy
tới. Đó là một thanh niên quân nhân. Mặt mày, khôi ngô, sáng sủa.
Anh ta hỏi tôi:
- Đi đâu?
Nghe hai tiếng
“đi đâu” lơ lớ, tôi biết chắc rằng anh chàng chỉ biết nhiều lắm là hai
ba câu tiếng Việt là cùng, nên bật cười. Tôi hỏi lại bằng tiếng Pháp:
- Nếu tôi trả lời
bằng tiếng Việt thì ông có hiểu không?
Nghe tôi nói
tiếng Pháp được, mặt anh chàng tươi lên. Anh cho tôi biết không phải là
anh gọi tôi lại để khám xét đâu, mà là để hỏi thăm. Tôi hỏi anh muốn hỏi
thăm gì. Anh đáp:
- Tôi muốn hỏi
thăm chú ở chùa nào.
- Tôi ở chùa Báo
Quốc.
- Chùa báo Quốc?
Có phải là ngôi chùa lớn ở trên một đồi cao, gần phía ga phải không?
- Chính đấy.
Anh chỉ lên phía
nhà máy nước gần đó mời tôi:
- Nếu chú không
bận lắm, xin mời lên trên này chơi, nói chuyện một lát.
Tôi ngập ngừng,
vì sẵn không ưa lính Tây, và cũng vì sợ Việt Minh, nhưng thấy đôi mắt
của anh lính có vẻ khẩn khoản, tôi lấy làm lạ và nhận lời. Chúng tôi leo
lên ngồi trên nhà máy nước.
Anh kể chuyện với
tôi rằng trước đây hơn mười hôm, anh có vào chùa Báo Quốc. Anh vào với
năm người khác, lúc mười giờ đêm, vào để lục soát bọn Việt Minh mà người
ta đã báo cho bọn anh rằng đang tụ họp trong chùa.
- Chúng tôi mang
súng ống đi vào quyết bắt cho được bọn Việt minh. Người ta bảo chúng tôi
phải bắt cho kỳ được, nếu cần thì cứ giết đi. Chúng tôi cũng tin tưởng
như thế. Nhưng vào chùa, chúng tôi đâm hoảng.
- Nghĩa là các
ông thấy quá nhiều Việt Minh chứ gì!
- Không! Không!
Nếu thấy Việt Minh thì chúng tôi đã không hoảng, dù cho Việt Minh có
đông đến bao nhiêu đi nữa chúng tôi vẫn cứ tấn công.
Tôi lấy làm lạ:
- Nhưng vì sao
các ông lại hoảng?
- Chúng tôi không
ngờ, chú ạ. Từ trước, hễ chúng tôi đi tầm nã lục soát ở đâu, thì thường
dân đều hoảng hốt cả lên.
- Vì dân chúng bị
khủng bố và sách nhiễu quá nên họ sợ họ tránh. Thường dân Việt Nam chúng
tôi rất sợ cảnh “bị bố” ấy.
- Rieng tôi, tôi
không hề có tật sách nhiễu khủng bố dân chúng. Có lẽ vì họ đã bị những
người đi trước làm phiền, thành thử chúng tôi đi đến đâu người ta cũng
sợ ...
Thế mà đêm hôm
ấy, chúng tôi vào chùa Báo Quốc, và chính chúng tôi đã sợ ... Chú biết
tại sao không? Đèn trong chùa vặn nhỏ, ánh sáng lờ mờ, nhưng khi đi vào,
chúng tôi cứ tưởng đang đi vào một cái chùa hoang.
Yên lặng hoàn
toàn. Không có âm thanh nào, ngoài tiếng tích tắc của một chiếc đồng hồ
báo thức để gần đâu đấy. Gót giầy của các bạn đồng hành cố ý dậm lên sỏi
một cách dữ dội. Không, không có một tiếng động nào. Tôi linh cảm rằng
trong chùa có đến hằng trăm người, nhưng không ai lên tiếng. Tiếng quát
của một bạn đồng đội làm cho tôi khó chịu. Không có tiếng ai trả lời.
Ánh đèn “bin” của tôi loé lên trong gian phòng. Một cảnh tượng trang
nghiêm quá đổi hiện ra trước mắt chúng tôi: hằng năm sáu mươi nhà tu
hành đang ngồi tĩnh tọa bất động trên giường ngủ của họ ...
- Chính các ông
vào chùa nhằm giờ tọa thiền đấy, tôi gật đầu.
- Vâng, võ lực
của chúng ta đã chạm vào một sức mạnh vô hình. Tôi thú thật là chúng tôi
đã hoảng lên và vì thế đã vội vàng nhè nhẹ rút ra khỏi chùa.
Các nhà tu đã xem
thường chúng tôi quá! Họ đã không lên tiếng trả lời, họ đã không tỏ ra
một vẻ gì lo sợ, hoảng hốt.
- Không phải họ
xem thường các ông đâu! Họ bình tĩnh quá đấy mà thôi.
- Thì chính chúng
tôi đã nghiêng mình trước đức điềm tĩnh đáng trọng đó. Chúng tôi đứng
yên lặng ngoài sân chùa, dưới một gốc cây to, chúng tôi đợi như thế có
đến gần nửa giờ. Bỗng một hồi chuông ngân dài và sau hồi chuông đó,
chúng tôi mới thấy sự sống bình thường trở lại trong chùa.
Một nhà tu thắp đèn sáng và ra mời chúng tôi vào. Nhưng chúng tôi chỉ
nói ý định của chúng tôi mà thôi, rồi chúng tôi xin phép ra về. Từ hôm
ấy, tôi mới bắt đầu nghĩ về người Việt Nam.
Trước kia, từ lúc
mới qua, chúng tôi chỉ mới nghe nói về dân Việt mà thôi, chứ chưa hiểu
tí gì về người dân Việt. Bây giờ nhờ tìm hiểu, tôi đã có thể nói là tôi
rất mến người Việt Nam.
Trong chúng tôi
có nhiều thanh niên trạc tuổi chú và tuổi tôi nữa, chú ạ. Chúng tôi nhớ
nhà, nhớ quê hương lắm. Nhìn những người dân sống lam lũ ở đây, chúng
tôi nhớ những bà con họ hàng của chúng tôi đang sống lam lũ ở phhía trời
Tây. Người ta bảo chúng tôi qua đây để giết Việt Minh, chúng tôi không
biết có giết được Việt Minh không, hay là chúng tôi sẽ bị Việt minh giết
... để rồi chúng tôi không thể về với ba má chúng tôi ...
Thấy nếp sống an
lành và thanh tịnh của các nhà tu Việt Nam, thấy cảnh lam lũ người dân
Việt, mà tôi nghĩ đến đời sống của loài người trên mặt đất này. Chú ạ,
giữa Việt Minh với chúng tôi có mối thù vạn đại nào không, mà bỗng nhiên
chúng tôi lại phải qua đây ...
Tôi cảm động nắm
lấy tay người quân nhân trẻ tuổi, tôi kể cho anh nghe rằng tôi có một
người bạn học năm xưa, đi đầu quân để đánh Tây và đã lập được nhiều
chiến công.
- Một hôm, bạn
của tôi lên chùa ôm lấy tôi mà khóc ầm lên. Trong một buổi chiều tấn
công chiếm đồn, núp sau hốc dá, anh đã nhìn thấy thanh niên quân nhân
Pháp đương ngồi thì thào tâm sự. “Nhìn thấy gương mặt khôi ngô trong
sáng và còn ngây thơ của hai thanh niên, tôi đã không nỡ nào bóp vào cò
súng, chú ơi! Người ta sẽ cho tôi là yếu mềm, sẽ bảo rằng nếu tất cả
chiến sĩ Việt Nam đều như tôi thì mấy lúc nữa mà nước nhà không chui vào
ách ngoại xâm, nhưng mẹ ơi! Trong một phút con đã thương hại kẻ thù như
mẹ thương con vậy. Nếu mẹ tôi đã khóc cho em tôi tử nạn, thì cái chết
của hai thanh niên kia cũng sẽ làm cho hai bà mẹ Pháp đau xót bên phía
trời Tây”. Đấy anh xem, tình nhân loại tràn ngập trong lòng người thanh
niên Việt ...
Người quân nhân
suy nghĩ hồi lâu. Có lẽ anh cũng như tôi, đang nhận thấy tất cả cái vô
lý của sự giết chóc.
Chiến tranh gây
nên thảm họa, và bọn đầu xanh lăn đầu vào súng đạn để chết một cách oan
ức và đau thương.
Chúng tôi từ giã
nhau vì mặt trời đã lên cao. Anh hẹn với tôi sẽ lên thăm tôi ở chùa mỗi
ngày chủ nhật. Anh cho tôi biết tên anh là Daniel Marty, hai mươi mốt
tuổi. Anh học vừa xong ban Trung Học thì người ta cho anh sang
đây. Anh cho tôi xem ảnh của mẹ anh, của hai em anh, một em trai và một
em gái. Chúng tôi từ biệt nhau trong một cái nhìn hiểu biết.
Từ đó, mối tình
của chúng tôi sâu đậm. Tôi giảng đạo Phật cho anh nghe và cho anh mượn
sách Phật của Rhys David, của Neel, của La Vallée Poussin. Anh mến đạo
Phật và muốn sống đời Phật tử. Tôi đưa anh vào lạy Phật và đặt cho anh
pháp danh là Thanh Lương. Anh rất vui vẻ khi nghe tôi giảng về hai chữ
Thanh Lương, bởi vì anh yêu một nếp sống thanh tịnh, trong sáng, mát mẻ.
Tôi dạy cho anh
một ít tiếng Việt và sau đó mấy tháng, anh đã có thể võ vẽ hỏi chuyện
chú Tâm Mãn.
Chúng tôi thân
với anh đến một mực độ khá cao. Anh kể với tôi rằng độ này anh không
phải đi “bố ráp” như trước. Có thơ nhà gởi qua, anh cũng đưa tôi xem.
Và thấy tôi, khi nào anh cũng chấp tay vái chào như một Phật tử.
Một hôm chú Mãn
đề nghị đãi anh bạn Thanh Lương một bữa tiệc chay ở chùa. Thanh Lương
vui vẻ nhận lời ngay. Người đạo hữu của chúng tôi đã tấm tắc khen những
trái bùi ngon và bát canh rau hương vị đậm đà. Món cháo nấm của chú Tâm
Mãn nấu ngon quá đã làm cho Thanh Lương nghi không phải thức ăn chay.
Tôi phải giải thích mãi. Thanh Lương mới tin là thực.
Có những hôm ngồi
bên tháp, chúng tôi đàm đạo về giáo lý, về văn chương. Nghe tôi ca ngợi
văn chương Pháp, mắt Thanh Lương sáng lên. Anh có cái tự hào của người
dân một nước văn hóa. Tôi cũng nói đại lược cho anh nghe về văn chương
Việt Nam và về nền văn minh rất cổ của đất Việt.
Tình của chúng
tôi đang vào thời nồng đượm thì một hôm anh đến báo tin với tôi rằng đơn
vị anh sẽ dời đi một nơi khác. Chúng tôi chia tay ngậm ngùi. Anh bảo
rằng rất có thể anh được trở về Pháp. Anh nói:
- Bao giờ tôi
cũng không quên nét mặt dịu hiền của chú. Đạo Phật đã làm cho tâm hồn
chú êm dịu, trong sạch, từ bi. Không biết còn có dịp nào để tôi có thể
gặp chú được nữa không.
Tôi tiễn đưa anh
ra tận mé dưới tam quan chùa Báo Quốc và nhìn vào mắt anh:
- Dù ở đâu đi
nữa, nếu anh còn tưởng nhớ đến đức Phật thì tôi vẫn còn ở mãi bên anh.
Đạo Phật đã làm cho chúng ta gần nhau, biết nhau, mến nhau. Tôi chắc
rằng tâm hồn anh sẽ trong sáng mát lành mãi mãi, vì trong tâm anh đã có
đức Phật; là con Phật, chúng ta sẽ mãi mãi được gần nhau.
- Tôi sẽ viết thư
cho chú.
- Vâng, tôi sẽ
sung sướng mà nhận được thư anh.
Một tháng sau,
tôi nhận được thư anh báo tin là anh sẽ về Pháp rồi lại đi Algérie. Anh
hứa sẽ viết thư cho tôi; nhưng từ ấy đến nay, tôi không còn được tin tức
gì của anh nữa.
Không biết bây
giờ đây, Thanh Lương người con Phật ấy, ở tại chốn nào? Có được bình an
không? Tôi tin rằng dù hoàn cảnh nào đi nữa, tâm hồn anh cũng được an
tĩnh. Tình nhân loại đã tràn ngập hồn anh, và cũng như người bạn tôi,
anh đã thấy tràn ngập hồn anh, và cũng như người bạn tôi, anh đã thấy
tất cả cái vô lý của chiến tranh tàn hại. Ôi chiến tranh! Bao nhiêu
thanh niên tuấn tú khôi ngô lăn mình vào cảnh chết! Bao nhiêu mái đầu
xanh vô tội chưa kịp biết giá trị cuộc đời đã vội lao đầu vào ngọn lửa
tử thần như một lũ thiêu thân. Để làm gì? Nào ai có biết?
Bao giờ cho hết
những cảnh máu rơi?
Bao giờ đừng có
những bà mẹ già trông con nơi quê hương mòn mỏi? Hỡi các thanh niên Việt
Nam, hỡi các thanh niên Pháp, hỡi các thanh niên thế giới! Các anh chưa
nếm vị đời, các anh còn đầu xanh vô tội! Các anh không thể bị xô vào các
cuộc chém giết vô nghĩa! Cuộc đời cần có các anh, các anh phải cố công
xây đắp sự sống an lạc, tươi vui, từ hòa, trong tình nhân loại.
Tiếng chuông ngân
nga trong bóng hoàng hôn xuống. Hỡi Daniel! Thanh Lương! Ở bên trời xa,
anh có nghe tiêng chuông chùa vọng lại không? Anh hãy cứ tin tưởng ở
tương lai nhân loại, hãy cầu nguyện cho suối từ bi của đức Phật mau dập
tắt được ngọn lửa cuồng bạo của loài người!
7. Giữ bò
Ở chùa chúng tôi
có nuôi bốn con bò. Chuồng bò ở dưới vườn dứa. Thỉnh thoảng, vào những
buổi trưa nắng chang chang, chú Tâm Mãn thường rủ tôi xuống vườn dứa,
ngồi dưới bóng mát những cây sến và hai anh em sau khi gọt dứa, vừa ăn
vừa nhìn con bò mẹ đang ngẫm nghĩ chuyện đời và mấy con bò đang đi đi
lại lại trong chuồng. Thực ra chùa nuôi bò không phải là để uống sữa,
cũng không phải là để làm thịt (ai cũng biết là ờ chùa chúng tôi người
nào cũng ăn chay, trừ chú mèo mướp. Nhưng chú này không phải của chùa
nuôi, chú ở đâu tới hồi nào chúng tôi không hay và nhất định quanh quẩn
ở lại không về). Chúng tôi nuôi bò để lấy phân bò làm vưòn, thế thôi.
Đất miền Dương Xuân Thượng có rất nhiều sỏi đá nếu không có phân thì cây
lên không tốt. Chúng tôi ủ những đống phân lớn để dành trồng sắn (củ mì)
và khoai lang.
Thường thường anh
nào vào chùa thì cũng phải trải qua thời hạn chăn bò, ít nhất là sáu
tháng. Dầu anh là thứ bạch diện thư sinh yếu ốm, anh cũng phải chịu kỷ
luật đó. Buổi sáng sau thời công phu, trong khi mọi người lo chấp tác
các công việc chùa như quét tước, dọn dẹp, trồng trọt thì anh mở chuồng
và lùa bò ra núi, chọn chỗ nào có nhiều cỏ. Tôi vào chùa được ba tháng
thì được đi giữ bò. Nói được không phải là quá đáng đâu, vì tương
đối đi giữ bò nhàn nhất và có thì giờ để học bài nhiều nhất. Này nhé,
tôi lùa bò ra núi, vai mang hai cái bội (một thứ giỏ lớn) xóc trong một
thứ đòn gánh nhọn, và tay cầm một cái liềm. Cuốn luật “Tỳ Ni Nhật Dụng
Thiết Yếu” được bỏ vào trong chiếc bội. Ra đến chỗ có nhiều cỏ, tôi để
cho bò thong thả ăn cất cuốn Tỳ Ni dưới một gốc thông và lấy một viên đá
đè lên cho gió khỏi bay. Thế rồi tôi xách bội và liềm đi bứt bổi. Bứt
bổi nghĩa là cắt bằng liềm tất cả các đọt lá tươi trên các bụi cây, lá
gì cũng được, và nhận cho thật chặt trong bội. Thứ lá cây này sẽ thay
cho rơm rạ của đồng quê, bởi vì trên núi chúng tôi làm gì có rơm. Thứ lá
bổi này sẽ trải ra trong chuồng để cho bò nằm, một ngày hai lần. Trộn
với phân bò, ẩm và mục đi, bổi trở thành một thứ phân bón cây rất tốt.
Cứ dăm mười hôm chúng tôi lại lấy phân bổi trong chuồng đến đổ ở một địa
điểm mà chúng tôi gọi là nhà ủ phân. Ngày lấy phân, bốn năm điệu thường
chỉ mặc quần cụt bởi vì mặc đủ áo thì “mất vệ sinh” lắm. Xong rồi thì
tất cả đưa nhau ra giếng tha hồ tắm.
Khi đã bứt và
nhận đầy hai cái giỏ (phải đầy cho có ngọn đấy nhé) tôi mới nghỉ tay và
chọn một gốc cây có bóng mát để ngồi. Thường thường phải đi nhiều nơi
mới bứt được đầy hai giỏ bổi lớn, và như thế vào khoảng mười giờ rưỡi
mới xong. Tôi ngồi nghỉ và đem sách ra học. Cuốn Tỳ Ni viết bằng chữ Hán
(chúng tôi không được học kinh gì bằng chữ Việt hết, bởi lẽ những thứ
kinh cần học hồi đó thì đều không có bản dịch).
Cuốn Tỳ Ni là
cuốn phải học thuộc lòng cũng như rất nhiều cuốn khác. Cũng như cuốn Sa
di luật nghi hay là cuốn Quy sơn cảnh sách. Muốn thọ giới sa di, ít nhất
anh phải học thuộc hai buổi công phu, và bốn cuốn luật, gọi là luật
tiểu, trong đó có ba cuốn tôi vừa nhắc ở trên, và thêm cuốn Uy nghi.
Khi nào anh đọc thuộc lòng và trả lời thông suốt những câu hỏi của thầy
về bốn cuốn ấy anh mới hy vọng được thọ giới sa di và được gọi bằng
chú. Nếu không thì lớn thế mấy, giỏi thế mấy, anh cũng còn bị gọi là
điệu. Điệu chỉ mới là tập sự vòng ngoài mà thôi.
Những hôm trời
mưa đi bứt bổi và giữ bò thật là khổ. Trời có khi rét căm căm. Tôi mặc
thêm chiếc áo len, và mang tơi cá (đố các cậu bé thành phố biết tơi cá
là gì?) ra núi. Cuốn Tỳ Ni phải giữ kín trong tơi, nếu không thì sẽ bị
thấm nước bở ra hết. Học thuộc bốn cuốn luật tiểu thật là khó
khăn, nếu anh làm biếng thì khó lòng lắm. Có điệu học trước quên
sau, học sau quên trước. Tôi có biết một điệu học chú Lăng Nghiêm
suốt một năm mà không thuộc; mà chú Lăng Nghiêm khó thật, đã bằng
tiếng Phạn mà lại dài bằng sáu bảy lần chú Đại Bi. Thảo nào có
câu tục ngữ: “đi lính thì sợ cửa ải, ở sãi thì sợ Lăng Nghiêm”. Thực ra
thì tôi không sợ Lăng Nghiêm, vì tuy bận tôi cũng học thuộc nó trong
mười lăm ngày. Chú Mãn phục lăn; chú học không có phương pháp nên tốn
hơn một tháng.
Có hôm trời mưa
nhột lưng con bò mẹ tự nhiên bỏ chạy và mấy con bò con chạy theo. Tôi
cũng phải ... chạy theo, vì sợ mất bò. Thế rồi không biết con bò giở
chứng làm sao ấy, không chịu về và chạy mãi về tận An Cựu. Mấy con bò
con lạc tứ tán. Bữa ấy tôi bị một phen rách chân. Mới đi chăn bò hơn một
tháng, làm gì biết được những cái tật kỳ lạ đó của bò mà đối phó? Tôi
mệt nhoài, bỏ về thì sợ mất bò mà theo đuổi thì biết theo đuổi tới đâu
mới bắt được chúng lùa về chuồng? Tôi đành phải thuê hai người nông dân
đón đầu và dùng áp lực của roi vọt mới lùa được con bò mẹ về. May sao
khi về tới đồi Nam Giao thì mấy con bò con còn quanh quẩn ở đấy. Rồi ba
con bò con nhập đoàn cùng về, chiều hôm ấy tôi nhốt luôn mấy con bò
trong chuồng không cho đi ăn cỏ.
Chính trong thời
kỳ chan bò mà tôi học thuộc được bốn cuốn luật tiểu, cuốn chót tức là
cuốn Quy sơn Cảnh sách, tôi học rất mau bởi vì văn hay và viết theo thể
biền ngẫu. Chú mãn cũng cùng học luật tiểu với tôi và chúng tôi thường
dò bài với nhau, thường thường vào giờ trưa, sau giờ thọ trai. Trong
thời đi chăn bò, tôi thường về chậm và ăn cơm một lần với chú Mãn.
Thường thường khi thầy hương đăng cúng ngọ, tiếng chuông và tiếng mõ
cùng vọng ra ngoài núi với nghi thức cúng dường. Lúc đó là lúc tôi đang
học cuốn Tỳ Ni. Tôi bỏ cuốn sách xuống, lắng tai nghe tiếng chuông trong
trẻo trong gió và tiếng mõ trầm trầm ấm áp. Rồi khi nghe ba tiếng mộc
bản vang động rừng núi, tôi sửa soạn đưa bò về. Ba tiếng bản ấy báo giờ
thọ trai. Tôi gánh bổi lùa bò về, và giải bổi trong chuồng trước khi
đóng cửa chuồng lại. Rồi tôi xuống giếng tắm. Tắm xong lên nhà ngoài thì
đại chúng đã thọ trai xong, ai nấy đều vào phòng nghỉ trưa. Phần cơm của
tôi và của chú Mãn (chú Mãn làm thị giả hầu thầy nên ăn sau) còn để trên
bàn quả đường, phía trong (phía ngoài là chỗ ngồi của các thầy lớn). Một
phần gồm có một in cơm và hai thức ăn, trong đó một món rau luộc chấm
tương, còn món kia là một món xào, kho hay là canh. In cơm khá chặt, gồm
có hai chén cơm thật đầy úp lại với nhau thật chặt. Kể ra thì vào khoảng
bốn chén lưng. Thường thường chúng tôi ăn rất ngon lành. Tôi ăn no, một
phần vì đói, một phần là vì hai con mắt sáng và câu chuyện có duyên của
chú Mãn.
Có những buổi
chiều trời mát, sau khi chấp tác xong, chú Mãn tìm ra núi “chơi” với
tôi. Thật là những giờ vui nhất trong đời. Vui có lẽ vì làm như thế là
hơi bất hợp pháp đấy. Chú mang ra cho toi một ít củ khoai nướng và hai
anh em ngồi trên đồi vừa trông chừng mấy con bò, vừa bóc khoai ăn ngon
lành. Những củ khoai nướng chín có những cái vỏ vàng thơm và ngon. Ăn
xong thì khát quá. Nước suối uống không được bảo đảm, chúng tôi phải cho
bò về sớm hơn thường lệ rồi vào nhà bếp tìm tới nồi nước chè. Dì Tư hỏi:
“Làm gì mà các Điệu uống nước nhiều vậy?”
Như tôi đã nói,
công việc giữ bò tuy thế mà nhàn nhã hơn nhiều công việc khác. Hồi mới
đến, tôi phải tập gánh nước. Gánh nước từ giếng lên nhà bếp, không xa
lắm, chỉ vào khoảng bốn trăm thước. Tôi tập gánh nửa thùng và vài ba
ngày sau tôi gánh được đầy thùng. Hai cái vai học trò đỏ ra và sưng lên.
Đau đến nỗi thà rằng gánh hai thùng nước đầy mà còn ít đau hơn là gánh
hai thùng không. Mãi đến mấy tuần sau mới chai đi; còn giã gạo nữa. Giã
gạo bằng chày vồ, bốn năm người. Cái chày đối với chú Mãn và tôi thì
“hơi” nặng. Thế mà cứ phải nhấc lên dáng xuống thật đều, thật đúng lúc.
Có khi dáng xuống không chỉnh, gạo văng tung tóe. Hoặc cái chày nằm
nghiêng. Phải rút ngay ra kẻo người đứng bên dáng chày của người ấy
xuống. Giã gạo được chừng năm sáu chục chày thì mệt đừ người, mồ hôi mồ
kê đầm đìa. Rõ thật là tệ.
Lại còn bao nhiêu
việc khác mà ai cũng phải làm. Như là xay lúa, gánh đất trồng khoai và
củ mì. Chùa chúng tôi là một tu viện về Thiền Tông cho nên tất cả chúng
tôi từ trên xuống dưới đều tuân theo nguyên tắc “bất tác bất thực”.
Chúng tôi ai cũng biết câu chuyện của tổ Bách Trượng. Ngài chấp tác với
toàn thể đại chúng, làm việc trong vườn, trồng rau, tỉa đâu, ngày nào
cũng thế, dù cho Ngài đã 80 tuổi. Tăng chúng trong Viện thấy thế lấy làm
ái ngại, tuy muốn cho Ngài nghỉ nhưng biết rằng bạch ngài thế nào Ngài
cũng chẳng nghe. Một hôm các chú đem giấu cuốc xẻng của Ngài đi.
Mất cuốc xẻng.
Ngài không ra vườn làm việc được; nhưng hôm ấy Ngài không ăn cơm. Cả
ngày mai tới và ngày mốt tới. Ngài cũng không chịu ăn. Các chú nói: “Có
lẽ Ngài bực mình vì chúng ta giấu cuốc xẻng của Ngài”. Rồi đem trả cuốc
xẻng lại. Hòa thượng ra vườn làm việc ngày hôm ấy và buổi trưa thọ trai.
Chiều đó Ngài dạy đại chúng: “bất tác bất thực”.
Chùa chúng tôi
đông và đại chúng sống về vườn tược và ruộng nương. Ruộng thì ở xa chùa
nên chúng tôi phải giao cho người ta làm và mỗi mùa đem phần lúa của
chùa lên cho chùa; còn vườn tược thì chúng tôi tự cai quản lấy. Chúng
tôi trồng rất nhiều thức để tự túc: từ cây chè, cây mít cho đến khoai
sắn.
Nhưng chúng tôi
không làm việc suốt ngày đâu. Chúng tôi có giờ để học kinh, tập viết
chữ, nghe thầy giảng, tụng kinh và tham thiền; và tham thiền là quan
trọng nhất. Thầy tôi dạy: tham thiền là cửa ngõ để đi vào trí tuệ, là sự
nghiệp của người tu.
Tuy nhiên không
phải vào chùa là được học tham thiền ngay đâu; còn phải bứt bổi giữ bò,
còn phải gánh nước, giã gạo, kiếm củi tháng này sang năm khác. Mẹ tôi
mỗi khi từ làng xa lên thăm, thường cho rằng đó là những thử thách của
giai đoạn đầu tiên trên bước đường tu. Có lẽ mẹ ái ngại nhưng mà thấy
tôi mạnh khỏe hơn lên mẹ cũng vui lòng. Tôi thì tôi biết rằng đó không
phải là thử thách. Đó là chính sự tu hành vậy. Anh vào đi tu thử xem và
anh sẽ thấy. Nếu không giữ bò, bứt bổi, gánh nước, trồng khoai thì anh
có cách chi để học tham thiền.
Và chú Mãn cũng
như tôi, cả hai sau này đều nghĩ đến thời gian làm “điệu” với một cảm
mến sâu đậm.
8. Chú Dương
